Κάποιες σκέψεις σχετικά με την ψυχιατρική διάσταση της ιατρικώς υποβοηθούμενης αυτοκτονίας της Νοέλια Καστίγιο Ράμος

 Γράφει ο Στέργιος Καπρίνης, Καθηγητής Ψυχιατρικής Α.Π.Θ. 

Στις 26 Μαρτίου τού 2026, η Νοέλια Καστίγιο Ράμος απεβίωσε μέσω της –νόμιμης στην Ισπανία– διαδικασίας της ιατρικώς υποβοηθούμενης αυτοκτονίας (ΙΥΑ), σε ηλικία 26 ετών. Η σύντομη και τραγική ζωή της χαρακτηρίστηκε από ένα προβληματικό οικογενειακό περιβάλλον, την απομάκρυνσή της από αυτό μετά από παρέμβαση των κοινωνικών υπηρεσιών, τη διαβίωσή της σε ξενώνα ασυνόδευτων παιδιών, τον βιασμό της από έναν «φίλο» και τρεις ασυνόδευτους, οι οποίοι –κατά δήλωσή τους– ήταν ανήλικοι μετανάστες, και, τέλος, από πολλές απόπειρες αυτοκτονίας, εκ των οποίων μία, με πτώση από τον 5o όροφο, την κατέστησε παραπληγική. Μη θέλοντας να ζει εξαρτημένη από φροντιστές σε νοσοκομειακό περιβάλλον, η Νοέλια απευθύνθηκε στις αρμόδιες αρχές ζητώντας την άδεια να πεθάνει μέσω ΙΥΑ. Η άδεια δόθηκε, παρά τις αντιρρήσεις της οικογένειάς της, και τον ακτιβισμό πολλών οργανώσεων που εναντιώνονται στην ευθανασία. 

Η ψυχοπάθεια της εξουσίας

Τοῦ Ἰωάννη Σαρρῆ, ἀναδημοσίευση ἀπὸ τὸ τεῦχος KΗ΄ τοῦ περιοδικοῦ "Τὸ Ἔνζυμο", Άνοιξη 2026, σελ.22-27. 

«Τί κοινὸ ἔχουν […] οἱ πλεῖστοι στυλοβάτες τῆς «παγκόσμιας» (δυτικῆς) ἐλίτ; Δύναμη καὶ θέληση γιὰ ἔλεγχο. Ἐπιπλέον, πολλοὶ ἐξ αὐτῶν ἀποδείχθηκε ὅτι μοιράζονται μία, διόλου ἄσχετη, κοινὴ ἰδιότητα μὲ τοὺς κατὰ συρροὴ δολοφόνους: τὸν σαδισμὸ μίας ψυχοπαθητικῆς προσωπικότητας. Διαφοροποιοῦνται μόνον ὡς πρὸς τὴν πρόσβαση στὰ δίκτυα ἀθέατων συναλλαγῶν τῆς ἐξουσίας, ἡ ὁποία τοὺς προφυλάσσει ἀπὸ τὴν σύλληψη. […] Ἐκτιμᾶται ὅτι τὸ 4-12% τῶν διευθυνόντων συμβούλων ἑταιρειῶν ἐμφανίζει ψυχοπαθητικὰ χαρακτηριστικά, ποσοστὸ σημαντικὰ ὑψηλότερο ἀπὸ τὸ 1% τοῦ γενικοῦ πληθυσμοῦ. Δὲν ὑπάρχουν ἀντίστοιχα δεδομένα γιὰ τὶς πολιτικὲς ἐλὶτ καὶ τοὺς δισεκατομμυριούχους, ἀλλὰ ἡ κοινὴ λογική, ὑποστηριζόμενη ἀπὸ τὶς ἀνατριχιαστικὲς ἀποκαλύψεις γιὰ τὸ εὐρύτατο πελατολόγιο τοῦ Epstein, ὁδηγεῖ σὲ βάσιμες καὶ ἀποκαρδιωτικὲς ὑποθέσεις. […] Τὰ κρίσιμα ἐρωτήματα μόλις τώρα διανοίγονται. Ποιά εἶναι ἡ μεγαλύτερη πηγὴ ἐπιβεβαίωσης γιὰ τοὺς ἀτιμώρητους, ψυχοπαθητικοὺς φίλους τοῦ Epstein; Ὁ σαδισμός τους ἐξαντλεῖται στὶς ἀνυπεράσπιστες παιδικὲς ψυχὲς ἢ μήπως τὸ μαρτύριο ἐκείνων συμβολίζει τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο δροῦν γενικότερα, ἐξυφαίνοντας τὴν μοῖρα τοῦ πλανήτη; […]»

Φωτογραφία ενός αλλόκοτου κτιρίου εν είδει ναού στην νήσο Επστάιν

Βιβλιοπαρουσίαση: Αναλογικές Ταυτότητες – Η δημιουργία του Χριστιανικού εαυτού

 Τοῦ Ιωάννη Σαρρῆ, ἀναδημοσίευση ἀπὸ τὸ τεῦχος ΚΖ΄ τοῦ περιοδικοῦ "Τὸ Ἔνζυμο", σελ.96-103. 

"Τὸν Σεπτέμβριο τοῦ 2025 κυκλοφόρησε μεταφρασμένο ἀπὸ τὶς Ἐκδόσεις Ἁρμὸς τὸ νέο βιβλίο του π. Νικολάου Λουδοβίκου, μὲ τίτλο «Ἀναλογικὲς Ταυτότητες: Ἡ δημιουργία τοῦ Χριστιανικοῦ ἑαυτοῦ» [...] Στὸ πρῶτο μέρος ἀναλύεται ἡ ἀνθρωπολογικὴ διάσταση τοῦ «ὁμοουσίου» ὡς «μετοχὴ ἐν διανομῇ» στὶς θεῖες ἐνέργειες, ὡς ἀναλογία συνέργειας μεταξὺ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου , κατὰ τὸ παράδειγμα τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου. Στὸ δεύτερο μέρος ἀναζητοῦνται οἱ ρίζες καὶ οἱ ἱστορικὲς συνέπειες τοῦ ὑπερβατικοῦ ὑποκειμενισμοῦ, μέσα ἀπὸ μία συναρπαστικὴ ἀντίστιξη ποὺ συνδέει τον Εὐάγριο καὶ τὸν Αὐγουστῖνο μὲ τοὺς Husserl, Heidegger, Wittgenstein κ.α. Περαιτέρω, προτείνεται μία Πατερικῆς ἐμπνεύσεως «δι-ἐν-νοημάτωσῃ» ὡς ἀντίδοτο στὶς σολιψιστικὲς φενᾶκες της «αὐτό-καθολικοποίησης» καὶ τῆς αὐτο-θέωσης. Στὸ τρίτο μέρος ξεκινᾶ ἕνας πολὺ ἐνδιαφέρων διάλογος μεταξὺ θεολογίας καὶ ψυχανάλυσης, μέσῳ τοῦ ὁποίου διατυπώνονται πρωτότυπες ἔννοιες, ὅπως ὁ «ὁμοούσιος ἑαυτός», ἡ «διαλογικὴ ἐπιθυμία», τὸ «ἐνδον-διά-σύν-εἶναι», ἡ «μετοχὴ ὡς διανομὴ» καὶ ἡ «διεννοημάτωση»."

Εξουσία και συλλογική ανωριμότητα στον 21ο αιώνα

Ἀπὸ τὸ ἐξώφυλλο τοῦ περιοδικοῦ The Economist, Ἀπρίλιος 2020.

Α. Ψυχολογικοὶ ἀνθρωπότυποι σὲ μία ἐποχὴ κρίσεων

Τὴν τελευταία εἰκοσαετία τὰ Μέσα Μαζικῆς Ἐνημερώσεως τοῦ δυτικοῦ κόσμου, κατὰ τρόπο συντεταγμένο (ἴσως καὶ ὕποπτο ὡς πρὸς τὴν κοινοτοπία τῶν καθετοποιημένα μεταδιδόμενων λέξεων, μηνυμάτων καὶ εἰκόνων), ἔχουν «ἐκπαιδεύσει» τὴν κοινὴ γνώμη σὲ μία σειρὰ ζητημάτων, προβάλλοντας κατὰ κανόνα μία συγκεκριμένη θέση ὡς σωστή, προοδευτικὴ καὶ θεσμικὰ ἀποδεκτή. Μάλιστα, ὅσο σοβαρότερη φαίνεται νὰ εἶναι μία κρίση ποὺ παρουσιάζεται ὡς παγκοσμιοποιημένη, τόσο αὐστηρότερη γίνεται καὶ ἡ πειθαρχία αὐτῶν τῶν δημοσιογραφικῶν μέσων καὶ τῶν πλατφορμῶν κοινωνικῆς δικτυώσεως στὴν ἐπίσημη «θεσμικὴ» γραμμή, ἡ ὁποία συνάδει κατὰ κανόνα μὲ τὰ συμφέροντα τοῦ βαθέος κράτους τῆς «Pax Americana» καὶ κατ’ ἐπέκταση τῆς παγκοσμιοποιήσεως ποὺ προάγουν οἱ νεοφιλελεύθερες ἐλίτ. Ἡ κρίση τῆς «ἰσλαμικῆς τρομοκρατίας» στὶς ἀρχὲς τοῦ αἰῶνος, ἡ παγκόσμια οἰκονομικὴ ὕφεση μετὰ τὸ 2008, ἡ πανδημία τοῦ COVID-19, ἡ κλιματικὴ ἀλλαγή, ὁ πόλεμος στὴν Οὐκρανία κ.ἄ., διέπονται ἀπὸ ὁρισμένα κοινὰ γνωρίσματα στὴν πρόσληψή τους ἀπὸ τὰ Μ.Μ.Ε. Παρουσιάσθηκαν ὅλα ὡς σαφῆ, πλήρως ἀποκρυσταλλωμένα προβλήματα, μὲ αὐτονόητες αἰτίες καὶ ἀδιαμφισβήτητες λύσεις, οἱ ὁποῖες ὁδηγοῦν στὴν μεταβίβαση δικαιωμάτων καὶ ἐλευθεριῶν ἀπὸ τοὺς πολῖτες στὰ κράτη καὶ ἀπὸ τὰ κράτη σὲ ὑπερεθνικοὺς θεσμοὺς ἀνωνύμων τεχνοκρατῶν καὶ μονοπώλια πολυεθνικῶν. Ἡ αὐτονόητη ἀπάντηση στὴν τρομοκρατία ἦταν ἡ ἠλεκτρονικὴ ἐπιτήρηση τῶν πολιτῶν, στὴν οἰκονομικὴ κρίση ἡ λιτότητα καὶ ἡ συμπίεση τῶν μικρῶν ἐπιχειρήσεων, στὴν πανδημία ἡ ὑποχρεωτικότητα ἐγκλεισμῶν καὶ ἰατρικῶν πράξεων, στὴν κλιματικὴ ἀλλαγὴ ἡ ἐπιβολὴ φόρων καὶ περαιτέρω περιορισμῶν. Ἀσφαλῶς, ἡ καλλιέργεια φόβου συνέστησε ἀναγκαία προϋπόθεση γιὰ τὴν ἀποδοχὴ καὶ ἐνίοτε γιὰ τὸ καλωσόρισμα τέτοιας ἄρσεως ἐλευθεριῶν. Ἡ Naomi Klein στὸ περιβόητο “Δόγμα τοῦ Σόκ” (2007) ἔχει ἀναλύσει ἐκτενῶς πῶς οἱ ἐλὶτ ἀξιοποιοῦν τὶς καταστροφὲς γιὰ νὰ διεκπεραιώνουν μεταρρυθμιστικοὺς στόχους. Ὅμως, οἱ δυνατότητες πολιτικῆς διαχειρίσεως τῆς συλλογικῆς δυστυχίας εἶναι εὐρύτερες καὶ ἐξακολουθοῦν νὰ ἀποτελοῦν ταμποῦ γιὰ τὶς «πολιτικὰ ὀρθὲς» ἀκαδημίες. Τὸ παρὸν κείμενο δὲν ἐξετάζει τὴν (ἐνδεχομένως ὑπαρκτὴ) ὀρθότητα τῶν ἀνωτέρω μηνυμάτων καὶ μέτρων, ἀλλὰ τὴν σχέση τους μὲ τὴν ψυχολογία τῶν δυτικῶν μαζῶν. Γιὰ αὐτὸν τὸν λόγο, ἐπὶ τοῦ παρόντος θὰ ἀποφευχθεῖ κατὰ τὸ δυνατὸν ἡ μοιραία προέκταση τέτοιων διαπιστώσεων στὴν σφαῖρα τῶν (εὐλόγων ἢ ἀλόγων) θεωριῶν συνωμοσίας. Ἄλλωστε, στὴν μετανεωτερικὴ δίνη του 21ου αἰῶνος ὅπου τ@ πάντ@ στροβιλίζονται ἀνερμάτιστα, ἡ καιροσκοπικὴ ἐκμετάλλευση τῶν εἰδήσεων ἀποβαίνει σημαντικότερη ἀπὸ τὴν ὅποια ἀλήθεια ἢ τὸ ψεῦδος ποὺ περικλείουν.

Μια κριτική για την ταινία "Αδέσποτα κορμιά"

 Γράφει ο Στέργιος Καπρίνης, Ψυχίατρος.

"Αδέσποτα κορμιά". 

Παρένθετη μητρότητα, άμβλωση, ιατρικώς υποβοηθούμενη αυτοκτονία, παρουσιάζονται ως τρεις θεμελιώδεις πτυχές του δικαιώματος στην αυτοδιάθεση του σώματός μας. 

Όπως σε κάθε δικαίωμα, έτσι κι εδώ υπάρχουν όρια. Η (μη αλτρουιστική, εμπορευματοποιημένη) παρένθετη μητρότητα υποβιβάζει την κυοφορούσα γυναίκα σε σκλάβα με σκοπό την αναπαραγωγή και την απανθρωποποιεί, αφού θεωρεί δεδομένο πως η έγκυος δεν θα αναπτύξει συναισθήματα για το παιδί που κυοφορεί επειδή υπέγραψε ένα συμβόλαιο και πήρε κάποια λεφτά. Το δικαίωμά να γίνεις γονιός, για ποιο λόγο πρέπει να παραβιάζει το δικαίωμα μιας μάνας να μεγαλώσει όλα της τα παιδιά; Η γυναίκα- "νοικιασμένη μήτρα" δεν έχει δικαίωμα να μετανιώσει; Πώς θα επηρεάσει η εγκυμοσύνη της τις σχέσεις της με τον δικό της κοινωνικό περίγυρο; Με τον άντρα και τα παιδιά της; Με την οικογένεια και τους φίλους της; Αυτοί δεν έχουν "κορμιά" που επηρεάζονται αρνητικά από τις αποφάσεις αυτού που πληρώνει; Ως ανθρωπότητα δεν δίνουμε διαρκή αγώνα εναντίον της δουλείας και της σκλαβιάς; Για ποιον λόγο να ανεχτούμε αυτό το πισωγύρισμα; Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια αγοράζεται με λεφτά; 

Βασικές αρχές της Νευρογλωσσολογίας

Ιωάννης Σαρρής

Στο παρόν δοκίμιο παρατίθεται βιβλιογραφική ανασκόπηση και συστηματική αντιπαραβολή των ερευνητικών επιτευγμάτων της Γλωσσολογίας, της Νευροεπιστήμης και της Γνωστικής Ψυχολογίας στη μελέτη της γλώσσας. Σύμφωνα με την Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (American Psychological Association) (2022), η Γλώσσα (Language) ορίζεται ως σύστημα επικοινωνίας και έκφρασης σκέψεων και συναισθημάτων μέσα από ήχους ομιλίας και γραπτά σύμβολα και ως συγκεκριμένο σύστημα επικοινωνίας που χρησιμοποιείται από μια ορισμένη ομάδα ομιλητών, με χαρακτηριστική φωνολογία, λεξιλόγιο και γραμματική. Μέσω της Νευρογλωσσολογίας και της Γνωστικής Ψυχολογίας, η Γλωσσολογία πλέον μοιράζεται πεδία διεπιστημονικής σύγκλισης με την Ψυχολογία. Ωστόσο, πριν την ανάπτυξη των νευροεπιστημών, ήδη από τον 19ο αιώνα αποσκοπούσε στη διερεύνηση της φύσης και της δομής της γλώσσας, όπως και της σχέσης της με τον ανθρώπινο νου και την κοινωνία, με αποτέλεσμα να αποκρυσταλλώσει από νωρίς θεμελιώδεις έννοιες και ερευνητικούς κλάδους για τη γλώσσα που μέχρι σήμερα έχουν αξιοποιηθεί από διάφορες επιστήμες (Zohuri & McDaniel, 2022).

Εισαγωγή στις Θεωρίες Προσωπικότητας: Freud, Jung, Skinner, Rogers

Σύμφωνα με την Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (American Psychological Association, 2022), η Προσωπικότητα (Personality) εκφράζει τις ατομικές διαφορές των χαρακτηριστικών προτύπων σκέψης, συναισθήματος και συμπεριφοράς. Η διερεύνηση της δομής και της ανάπτυξης της Προσωπικότητας έχει απασχολήσει την Ψυχολογία από τα πρώτα στάδια της παγίωσής της ως επιστήμης τον 19ο αιώνα. Μέχρι τότε στους δυτικούς ακαδημαϊκούς κύκλους ήταν διαδεδομένη η καρτεσιανή θεώρηση για το σκεπτόμενο υποκείμενο (res cogitans), το οποίο όχι μόνον ελέγχει με ελεύθερη βούληση τη συνειδητή σκέψη του αλλά και καθορίζεται ως ύπαρξη από αυτήν (Segev, 2019). 

Ο Wilhelm Wundt και οι απαρχές της ψυχολογικής επιστήμης

Wilhelm Maximilian Wundt (1832-1920)

Το ενδιαφέρον για την φύση και τις λειτουργίες της αντίληψης, της νόησης, των συναισθημάτων και κάθε τινός σχετιζομένου με την μυστηριώδη έννοια της «ψυχής» δεν είναι πρόσφατο. Είναι σύμφυτο με την πολιτισμική ανέλιξη του ανθρώπου και την πηγαία ανάγκη του για αυτογνωσία και ετερογνωσία. Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, το γεγονός ότι κάθε εποχή και πολιτισμός έχει γεννήσει παραδόσεις, στοχασμούς και μύθους που σήμερα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ψυχολογικοί. Άλλωστε, τα έργα πρωτοπόρων της ψυχανάλυσης, όπως του Sigmund Freud και του Carl Jung, βρίθουν μυθολογικών συμβολισμών και επιρροών. Από αρχαιοτάτων χρόνων, οι διερωτήσεις αναφορικά με τον ανθρώπινο ψυχισμό εκπορεύονταν από τον χώρο της φιλοσοφίας. Ωστόσο, από τον 18ο αιώνα κι έπειτα, ο νεωτερικός ορθολογισμός του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού ανέδειξε την επιστημονική μέθοδο ως τον μοναδικό τρόπο απόκτησης συστηματικά επαληθευόμενων γνώσεων για τον φυσικό κόσμο. Η επιστημονική μέθοδος βασιζόταν στις αρχές του Θετικισμού και έτσι περιελάμβανε την διατύπωση επιστημονικών υποθέσεων ερειδόμενων στον ορθό λόγο και τον έλεγχο αυτών μέσω πειραμάτων και εμπειρικής παρατήρησης. Οι άνθρωποι ζουν εντός του φυσικού κόσμου, αλλά μπορούν να μελετηθούν με θετικιστικά εργαλεία όπως το περιβάλλον τους; Η βιολογία έδωσε μία καταφατική απάντηση, η οποία ίσχυε τουλάχιστον για το άμεσα παρατηρήσιμο σώμα τους. Τί γίνεται όμως με την «αόρατη» ψυχή τους; Τον 19ο αιώνα κάποιοι επιστήμονες, με προεξάρχοντα τον Γερμανό Wilhelm Wundt (1832-1920), υποστήριξαν ότι με την ίδια επιστημονική μέθοδο μπορούν να διερευνηθούν και οι πνευματικές λειτουργίες των ανθρώπων, εφόσον ακόμη και ό,τι δεν εποπτεύεται άμεσα από τις αισθήσεις αφήνει εποπτεύσιμα τα αποτελέσματά του και δύναται να οριστεί από τον λόγο.

Ο ιουδαϊκός μυστικισμός στο έργο του Sigmund Freud

   Στην εποχή μας, είναι γνωστό ότι ο εβραϊκής καταγωγής Sigmund Freud επέκρινε τις θρησκευτικές πρακτικές και στον δημόσιο λόγο του προήγαγε ένα είδος αθεΐσμού, καταλογίζοντας την ιδέα του Θεού στο πρότυπο του "αυταρχικού πατέρα" και το "υπερ-εγώ" του. Ωστόσο, ουδέποτε αποποιήθηκε την ιουδαϊκή πολιτισμική του ταυτότητα, η οποία επέδρασε αναμφίβολα στο έργο του. Ο επίσης Εβραίος ψυχολόγος David Bakan στο βιβλίο του "Freud et la tradition mystique juive" (1958), που κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2020 από τις εκδόσεις Ηριδανός, παρέχει αρκετά τεκμήρια και επιχειρήματα για να πιστεύσουμε ότι ο Φρόυντ όχι μόνον εμπνεόταν από την ιουδαϊκή μυστικιστική παράδοση, αλλά κατέβαλλε και προσπάθειες για να καμουφλάρει τις πηγές της. Δεν είναι λίγοι οι ερευνητές που αντιμετωπίζουν την φροϋδική Ψυχανάλυση ως μία συνειδητή ή ασυνείδητη απόπειρα εκκοσμικεύσεως του ιουδαϊκού μυστικισμού. Για την Marthe Robert, το έργο το Φρόυντ συνέστησε ένα κεφάλαιο της εβραϊκής ιστορίας και το τελευταίο σχόλιο του Ταλμούδ [1].

Ευρετικοί μηχανισμοί: τα "στερεότυπα" ως εξελικτική αναγκαιότητα

   Σύμφωνα με την Γνωστική Ψυχολογία, οι άνθρωποι αντιμετωπίζοντας διάφορα καθημερινά προβλήματα, προκειμένου να απλοποιήσουν και να επισπεύσουν την διαδικασία λήψης αποφάσεων, εφαρμόζουν τους λεγόμενους "ευρετικούς μηχανισμούς" (heuristics), οι οποίοι μέσω ενός συνόλου εμπειρικά μαθημένων κανόνων μειώνουν την πολυπλοκότητα της ακριβούς εκτίμησης πιθανοτήτων και της στατιστικά δομούμενης πρόβλεψης. Ουσιαστικά, αποτελούν "συλλογιστικές συντομεύσεις", παρακάμψεις ενδιαμέσων βημάτων της αυστηρά δομημένης συλλογιστικής διαδικασίας, που θυσιάζουν την ορθολογική ακρίβεια του συμπεράσματος χάριν της γρήγορης εξαγωγής του και της επακόλουθης έγκαιρης αντίδρασης.

Η Συνδιαλεκτική θεωρία του Eric Berne

  Ο Eric Berne (Eric Lennard Bernstein) ήταν ένας Αμερικανο-καναδός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής, που διέπρεψε στην κοινωνική ψυχολογία. Παρότι είχε ως αφετηρία την ψυχοδυναμική σχολή των φροϋδιστών, δέχθηκε εξίσου ισχυρές επιρροές από τον γνωσιακό συμπεριφορισμό και προοδευτικά αποκόπηκε από αυτήν. Έγινε ευρύτερα γνωστός για την θεωρία του περί Συνδιαλεκτικής αναλύσεως (Transactional analysis), η οποία εξετάζει τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ανθρώπων με "οικονομιστικoύς" όρους και ενθυμίζει σε πολλά σημεία της τους Τέσσερις Λόγους του Jacques Lacan. 

  Ο Berne μετατόπισε την εστίαση της ψυχανάλυσης από το παρελθόν στο παρόν και, ειδικότερα, στο διαπροσωπικό πλαίσιο όπου εντάσσεται ο άνθρωπος. Ωστόσο, το παρόν δεν ανεξαρτητοποιείται από το παρελθόν, καθότι ο εγκέφαλος καταγράφει παιδιόθεν πρωτογενείς σκέψεις και συναισθήματα του ανθρώπου και τείνει να τα αναβιώνει σε μεταγενέστερες φάσεις της ζωής. Η συνδιαλεκτική ανάλυση έχει εφαρμογή στους ανθρώπους, εφόσον αυτοί γεννιούνται υγιείς-φυσιολογικοί, δύνανται να σκέπτονται και έχουν την ευθύνη των επιλογών τους, δηλαδή ορίζουν το μέλλον τους με αποφάσεις τις οποίες μπορούν να τις αλλάζουν. Το "Εγώ" του ανθρώπου, όπως αντανακλάται στην σκέψη, τα συναισθήματα και την συμπεριφορά του, δύναται να ευρίσκεται σε τρείς καταστάσεις, την κατάσταση του Παιδιού (Child state), του Γονέα (Parent state) και του Ενήλικα (Adult state), οι οποίες μας θυμίζουν αντιστοίχως το Εκείνο, το Υπερεγώ και το Εγώ του Φρόυντ. 

Αντίνοος: Μήπως είσαι "Zombie";

   Το 1932 τα αδέλφια Halperin δημιούργησαν την ταινία "White Zombie". Στην ταινία αυτή, ένας νεαρός άνδρας χρησιμοποιεί βουντού για να μετατρέψει μία νεαρή γυναίκα σε ένα υποτακτικό με χλωμό δέρμα πτώμα. Αρχικά, πίστευε ότι με αυτόν τον τρόπο η γυναίκα θα τον ερωτευόταν, αλλά το μόνο πράγμα που κατάφερε μέσω της μαγείας ήταν να αφαιρέσει την ζωτικότητά της. Η ειρωνική συνέπεια που έρχεται μετά είναι ότι ο ίδιος μετανιώνει και της λέει: "πίστευα πως η ομορφιά από μόνη της θα με ικανοποιούσε, αλλά η ψυχή δεν υπάρχει πια, δεν αντέχω να βλέπω αυτά τα κενά μάτια". 

Όταν ο Λακάν συναντά τον Όσιο Μάξιμο

   Η αυγή της Νεωτερικότητος κάλυψε τον δυτικό στοχασμό με ένα παχύ πέπλο εγωμονισμού. Ο καρτεσιανός ιδεαλισμός του "cogito ergo sum" καθιέρωσε προοδευτικά το δόγμα ότι δεν υπάρχει τίποτε άλλο στον κόσμο εκτός από το υποκείμενο, δηλαδή την συνείδηση του ατόμου. Τα ναρκισσικά αποτελέσματα αυτής της θεωρήσεως ταλάνιζαν επί μακρόν πολλούς τομείς της ανθρωπίνης δραστηριότητος και ιδιαιτέρως την ψυχολογία. Στην περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, ο Jacques Lacan (1901-1981) επεχείρησε να λύσει τον γόρδιο δεσμό του εγωμονισμού, εξελίσσοντας την διϋποκειμενικότητα του Martin Buber. 

  Κατ' αρχάς, ο Lacan τόλμησε να χαρακτηρίσει φανταστικό το ατομικό συνειδητό εγώ του Καρτεσίου, ως ένα προϊόν διαδοχικών ταυτίσεων με ιδεατές εικόνες. Στην πραγματικότητα, ο Lacan παρέλαβε την φροϋδική ψυχανάλυση και την αναβάθμισε, περιορίζοντας τον ρόλο της σεξουαλικότητος και εισάγοντας σε αυτήν ανανεωμένες τις έννοιες της κοινωνικότητος και της υποκειμενοποιήσεως. Στο στάδιο του καθρέπτη, το παιδί βλέπει τον εαυτό του στα μάτια της μητέρας του και αποκτά ένα Εγώ από την αγάπη της προς αυτό. Αυτό το Εγώ θα ολοκληρωθεί ύστερα από την συνάντησή του με τον συμβολισμό και τον λόγο. Όμως κάτω από το συνειδητό Εγώ υποφώσκει καταπιεσμένο το ασυνείδητο, μία αχαλίνωτη θάλασσα ενστίκτων που αναζητά ρήγματα για να ανέλθει στην επιφάνεια. Αντιστρέφοντας τον Καρτέσιο, ο Lacan σχηματοποιεί το Σκέπτεσθαι και το Είναι ως δύο τεμνομένους κύκλους. Η περιοχή τομής τους δεν είναι κοινή αλλά κενή, πράγμα που υποδηλώνει τον αλληλοαποκλεισμό του Σκέπτεσθαι και του Είναι. Το ημικύκλιο του Σκέπτεσθαι, που περικλείει το λεγόμενο ασυνείδητο, σημαίνει ότι σκέπτομαι χωρίς να είμαι, ενώ το ημικύκλιο του Είναι σημαίνει το ψεύτικο καρτεσιανό Εγώ της συνειδητότητος. 

Από το ερέθισμα στην απομνημόνευση: πώς «δημιουργείται» η ανθρώπινη μνήμη;

Η μνήμη, ως έννοια συνδεδεμένη με την μάθηση και το παρελθόν, έχει απασχολήσει τον άνθρωπο από τα πρώτα βήματα της διανοητικής ανέλιξής του. Από αρχαιοτάτων χρόνων, έχει μονοπωλήσει την σκέψη στοχαστών, καλλιτεχνών και επιστημόνων. Βέβαια, τα θεαματικά άλματα που σημείωσαν οι νευροεπιστήμες κατά τον τελευταίο αιώνα έχουν προσγειώσει την μνήμη, όπως και άλλες πτυχές της συνειδητότητας, από την σφαίρα του μύθου και της αφηρημένης γνωσιολογίας στην επιστημονική πραγματικότητα των πειραματικών ερευνών. Σήμερα, ως μνήμη δύναται να ορισθεί η ικανότητα του εγκεφάλου να κωδικοποιεί, να αποθηκεύει και να ανακαλεί όποτε χρειάζεται τις προσλαμβανόμενες από το περιβάλλον πληροφορίες, με σκοπό την συμβολή τους στον προγραμματισμό μελλοντικών δράσεων [1].

Η πληροφορία ως ηλεκτρικό σήμα

   Τα αισθητήρια όργανα του ανθρώπου παρουσιάζουν αξιοθαύμαστους μηχανισμούς μετατροπής των περιβαλλοντικών ερεθισμάτων σε ενδοκυτταρικές μεταβολές ηλεκτρικού δυναμικού. Οι μεμβράνες που περιβάλλουν τα κύτταρα (π.χ. τα νευρικά κύτταρα ή αλλιώς νευρώνες) εξασφαλίζουν την επικοινωνία του εσωτερικού του κυττάρου με το εξωκυττάριο υγρό διαμέσου ρυθμιζόμενων διαύλων/μεταφορέων σε σημεία της επιφάνειάς τους, που όταν ενεργοποιούνται επιτρέπουν εκλεκτικά την μονόδρομη ή και αμφίδρομη μετακίνηση συγκεκριμένων ιόντων, όπως Na⁺, Cl^-, K⁺, Ca⁺². Το ρεύμα που δημιουργείται από την μαζική είσοδο θετικά φορτισμένων ιόντων (π.χ. Na⁺) μεταβάλει το δυναμικό ηρεμίας της ενδοκυττάριας επιφάνειας της μεμβράνης (που φυσιολογικά είναι αρνητικότερο της εξωκυττάριας), γεγονός το οποίο ενεργοποιεί τους παρακείμενους (τασεοεξαρτώμενους) διαύλους εισροής κατιόντων [2]. Μέσα από αυτόν τον κύκλο θετικής ανατροφοδότησης, το «σήμα» μεταδίδεται κατά μήκος του κυττάρου. Αντίστροφα, έξοδος από το κύτταρο Κ⁺ ή είσοδος Cl^- «υπερπολώνουν» την εσωτερική επιφάνεια της μεμβράνης, καθιστώντας την αρνητικότερη και έτσι καταστέλλεται η μετάδοση του (θετικού) σήματος. Στην περίπτωση των χημικών συνάψεων, όταν το σήμα φθάσει στο άκρο του κυττάρου, εν προκειμένω στο πέρας της απόληξης ενός νευρώνα, επάγει την είσοδο Ca⁺² που πυροδοτεί την απελευθέρωση νευροδιαβιβαστών στον εξωκυττάριο χώρο της συναπτικής σχισμής (η οποία αποτελεί τον χώρο μεταξύ της απόληξης ενός νευρώνα και των δενδριτών του κυτταρικού σώματος του επόμενου). Στην συνέχεια, τα μόρια των νευροδιαβιβαστών δεσμεύονται σε ειδικούς υποδοχείς της μεμβράνης του επόμενου νευρώνα, ενεργοποιώντας τους δικούς του διαύλους εισροής Na⁺. Στην περίπτωση των ηλεκτρικών συνάψεων, οι μεμβράνες δύο διαδοχικών νευρώνων σχεδόν εφάπτονται και οι εσωτερικοί τους χώροι συνδέονται μέσω χασματικών σωλήνων, έτσι ώστε το ρεύμα Na⁺ να φέρεται τάχιστα από τον έναν στον επόμενο [3].  Αυτές είναι κατά μία απλουστευμένη εκδοχή οι βασικές αρχές της νευροφυσιολογίας.

Η ελεύθερη βούληση στο στόχαστρο των νευροεπιστημών

   Η ενδεχόμενη ύπαρξη, η φύση και οι δυνατότητες της ελευθέρας βουλήσεως έχουν απασχολήσει επί αιώνες την φιλοσοφική και εσχάτως την επιστημονική δραστηριότητα. Στον δυτικό πολιτισμό, η ελεύθερη βούληση παραμένει συνυφασμένη με την χριστιανική έννοια της ανθρωπίνης ψυχής, η οποία δια των επιλογών της μπορεί να γίνει καλή ή κακή. Πάντοτε, όμως, υπέφωσκε μία φιλοσοφική αντιπολίτευση αντιβολονταριστικών και φαταλιστικών θεωριών. Αποφασίζουμε και επιλέγουμε ελεύθερα στην ζωή ή μήπως, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, οι επιλογές μας προκαθορίζονται αυτόματα από γεγονότα του περιβάλλοντος και βιολογικές/γονιδιακές προδιαθέσεις;  

Η ιδιόρρυθμη θεωρία του Sigmund Freud για την ψυχοσεξουαλική ανάπτυξη

   Δεν χρειάζονται πολλές συστάσεις για τον γερμανοεβραίο ιδρυτή της ψυχαναλυτικής σχολής Sigmund Freud. Ήταν ένας άνθρωπος που καλώς ή κακώς επηρέασε όσο ελάχιστοι τον 20ο αιώνα, όντας ένας ενδιάμεσος κρίκος μεταξύ της ορθολογικής νεωτερικότητος και της ανορθολογικής μετανεωτερικότητος, της οποίας οι φιλοσοφούντες φορείς  συνέζευξαν ψυχαναλυτικές θεωρίες με το πολιτιστικό γίγνεσθαι. Ασφαλώς, η φροϋδική θεωρία δεν έχει ακόμη αναβαθμιστεί σε κάτι παραπάνω από θεωρία, ενώ η ριζοσπαστική φυσιογνωμία και τα πλημμελώς στοιχειοθετημένα επιχειρήματά της έχουν ως αποτέλεσμα την αμφισβήτησή της από πολλούς επαγγελματίες ψυχικής υγείας (και άλλα πολλά...αρκεί να αναφέρουμε ότι, από ιατρικής σκοπιάς, ήταν χρήστης και υπερασπιστής της κοκαΐνης). Στην πράξη, δεν έχει τόση σημασία τί ακριβώς εννοούσε ο ίδιος στα γραπτά του, αλλά πώς τα ερμήνευσαν οι συνεχιστές του. Η σχέση του Φρόυντ με τον φροϋδισμό είναι ανάλογη της σχέσεως του Μαρξ με τον μαρξισμό. Στην παρούσα μελέτη θα καταπιαστούμε με την φροϋδιστική ανάγνωση του Φρόυντ και συγκεκριμένα με την θεωρία της ψυχοσεξουαλικής αναπτύξεως. 

   Το σπουδαιότερο επίτευγμα του Φρόυντ , που έθεσε τις βάσεις για την εξέλιξη της σύγχρονης ψυχολογίας, αφορά την πλατωνικής καταβολής διάκριση του "ψυχικού οργάνου" στο "Εγώ", δηλαδή στην συνειδητή περιοχή της προσωπικότητος και τους μηχανισμούς αμύνης της, στο "Εκείνο", δηλαδή στις ενστικτώδεις ενορμήσεις του ασυνειδήτης περιοχής, και στο "Υπερεγώ", δηλαδή στους ηθικούς φραγμούς οι οποίοι καθοδηγούν το "Εγώ" περιορίζοντας το "Εκείνο" και συνδιαμορφώνονται από τα οικογενειακώς και κοινωνικώς αποδεκτά πρότυπα συμπεριφοράς (βλ. 1η και 2η "τοπική θεωρία"). Ο Φρόυντ απεπειράθη να σωματικοποιήσει τις δανεισμένες ή κατασκευασμένες από τον ίδιο θεωρητικές έννοιες σε σχηματικές παραστάσεις νευτώνειας μηχανικής. Το σεξ βρίσκεται στο κέντρο της φροϋδικής σκέψεως. Η κινητήριος δύναμη του "ψυχικού οργάνου" παρέχεται από την ερωτική/σεξουαλική ενέργεια που ρέει μέσα του, την "λίμπιντο", χάρη στην οποία εξασφαλίζεται η διαιώνιση της ζωής. Όταν η λίμπιντο συσσωρεύεται στο ψυχικό όργανο, τότε αυτό βρίσκεται σε "ένταση", αποζητώντας να απελευθερώσει την λίμπιντο. Η απελευθέρωση της λίμπιντο προσφέρει στο ψυχικό όργανο ευχαρίστηση/ηδονή. Οι εσωτερικές συγκρούσεις μέσα στο ψυχικό όργανο, π.χ. μεταξύ Εκείνου και Υπερεγώ, σε συνδυασμό με κάποιο ψυχικό τραύμα, παρακωλύουν την φυσιολογική εκτόνωση της λίμπιντο και προκαλούν νευρώσεις. Από την γέννηση έως την ενηλικίωσή του, το άτομο φυσιολογικά ακολουθεί συγκεκριμένα στάδια συναισθηματικής και σεξουαλικής ωριμάνσεως. Η καθήλωση σε ένα τέτοιο στάδιο συνεπάγεται αποτυχία φυσιολογικής ωριμάνσεως και δημιουργία ψυχώσεων. 

Ορθόδοξη θεολογία και Ψυχολογία του Βάθους

"Ορθόδοξη θεολογία και Ψυχολογία του Βάθους".

Μία εξαιρετική ομιλία, μεστή από ανθρωπογνωσία

του π.Νικολάου Λουδοβίκου,

ψυχολόγου, καθηγητή της Ανωτάτης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Θεσ/νίκης και Παν/μίων Κέιμπριτζ και Γουίντσεστερ 

Η συναισθηματική ακράτεια της εποχής μας

“We live in an age of emotional incontinence, when they who emote the most are believed to feel the most”, Theodore Dalrymple

 

Στις νευροεπιστήμες, με τον όρο Pseudobulbar affect (PBA) -ή ελληνιστί συναισθηματική ακράτεια- περιγράφονται φαινόμενα αναντιστοιχίας μεταξύ των πραγματικών συναισθημάτων του ασθενούς και των εκφράσεων του προσώπου ή ακραίων και ανεξέλεγκτων συναισθηματικών εκδηλώσεων (γέλιο, κλάμα) ως επιπτώσεις κάποιου εγκεφαλικού τραύματος. Στο παρόν άρθρο δεν θα θίξουμε νευρολογικές παθήσεις, αλλά μία λόξα που στην Δύση λαμβάνει διαστάσεις κοινωνικής μάστιγας (και ίσως να μεταπίπτει και σε παθήσεις).

 Παρότι επενδύουν στις απρόσωπες ψηφιακές σχέσεις, πολλοί νεολαίοι -χαρακτηριστικότερα οι «millennials»- αισθάνονται μία αδήριτη ανάγκη για συναισθηματική και όχι μόνο επίδειξη. Το βλέπουμε παντού στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το YouTube, το Facebook και παρεμφερείς πλατφόρμες κατακλύζονται καθημερινά από βίντεο εντόνων αντιδράσεων (συχνά για πολύ πεζά θέματα όπως αγορές, ταινίες κ.τ.λ.), θεατρικού χαρακτήρα θρηνωδίες για θανάτους διασήμων, προσωπικές εξομολογήσεις, δακρύβρεχτες εξιστορήσεις για «bullying» και κοινοποίηση προσωπικών (ενίοτε ιδιαίτερα προσωπικών) στιγμών. Παράλληλα, στο Instagram αμέτρητες κοπέλες λαχταρούν λίγη προσοχή διαφημίζοντας με ναρκισσιστική επιτηδειότητα το κρέας τους. Όλοι αυτοί οι τύποι αντιστρέφουν το ρητό «τὰ ἐν οἴκῳ μὴ ἐν δήμῳ». Μάλλον διότι αναζητούν απεγνωσμένα έναν οίκο μέσα στην βαβούρα ενός δήμου «ιδιώτου». Μολαταύτα η κατάθλιψη καλπάζει.