Αγία Σοφία vs Γοτθικοί ναοί: δύο αλλιώτικοι κόσμοι

Γράφει ο Θανάσης Κουκόπουλος, μεταπτυχιακός φοιτητής βυζαντινής αρχαιολογίας και τέχνης Α.Π.Θ.

Εικόνα 1. Αριστερά: Ο Ναός της του Θεού Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Πηγή εικόνας: Byzantine Legacy. Δεξιά: Η δυτική πρόσοψη του γοτθικού Ναού του Αγίου Λαυρεντίου στη Νυρεμβέργη της Γερμανίας (άρχισε να οικοδομείται στα μέσα του 13^ου αι.). Πηγή εικόνας: προσωπικό αρχείο αρθρογράφου.

«Όλες οι θρησκείες οδηγούν στον ίδιο Θεό». «Όλες οι θρησκείες λένε λίγο πολύ τα ίδια πράγματα». Είμαι σίγουρος ότι όλοι λίγο πολύ έχουμε ακούσει τα παραπάνω αυθαίρετα και απλουστευτικά κλισέ. Στη σημερινή μετα-μοντέρνα εποχή της ισοπέδωσης των πάντων και του μηδενισμού οι άνθρωποι βρίσκονται σε μία άνευ προηγουμένου σύγχυση, ιδιαίτερα όσον αφορά το κομμάτι της πίστης. Η τραγική ειρωνεία είναι ότι (υποτίθεται πως) ζούμε σε μία εποχή, στην οποία το περιβόητο και χιλιοπαρεξηγημένο αξίωμα «πίστευε και μη ερεύνα» έχει προ πολλού τεθεί στο εδώλιο του κατηγορουμένου. Με τη διαφορά, βέβαια, ότι ο Χριστός είπε: «ἐρευνᾶτε τὰς γραφάς» (Ιω. 5,39)…

Τελικά το ζήτημα «Θεός» μπορεί να εξεταστεί υπό το πρίσμα του (μάλλον απλουστευτικού, όπως θα δούμε παρακάτω) δυϊστικού διπόλου «πίστη-έρευνα»; Η συγκριτική μελέτη της αρχιτεκτονικής και του διακόσμου της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, όπως ήταν γνωστή στα βυζαντινά χρόνια η Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης, και των γοτθικών ναών της Δυτικής Ευρώπης μπορεί να μας βοηθήσει να δώσουμε απαντήσεις σε αυτά τα κρίσιμα, υπαρξιακά ερωτήματα. Ας ερευνήσουμε, λοιπόν…

Το αμέσως επόμενο κρίσιμο ερώτημα που προκύπτει είναι αν αυτές οι δύο κατηγορίες ναών (και η Αγία Σοφία είναι μία κατηγορία από μόνη της) είναι συγκρίσιμες, δεδομένης της μεγάλης χρονικής απόστασης που τις χωρίζει. Ο ναός της Κωνσταντινούπολης οικοδομείται στο διάστημα 532-537, ενώ ο γοτθικός ρυθμός κάνει την εμφάνισή του στο α΄ μισό του 12^ου αι. Η απάντηση είναι θετική και ο λόγος θα γίνει αντιληπτός από την ανάλυση του κορυφαίου επιτεύγματος της βυζαντινής αρχιτεκτονικής, στην οποία θα περάσω ευθύς αμέσως. 

Η ιστορική κοσμοθέαση του Oswald Spengler

“Ducunt fata volentem, nolentem trahunt.” [Οι μεταπτώσεις της μοίρας οδηγούν τον θέλοντα και σέρνουν τον μη θέλοντα.]

Γράφει ο Γιάννης Σαρρής

1. Ο πολυσχιδής φιλόσοφος

Δεν θα τολμούσα να αποδώσω μία συγκεκριμένη και μονομερή ιδιότητα στον Oswald Spengler (1880 - 1936). Αποπειράθηκε να διεισδύσει σε κάθε γνωστικό πεδίο συμβατό με την ανθρώπινη σκέψη και αίσθηση, σε μαθηματικά, επιστήμες, τέχνες, φιλοσοφίες και ασφαλώς στην Ιστορία, την οποία δεν δίστασε να «διανοίξει» με σκοπό την συστηματοποίηση της «ανατομίας» της, ωσάν ένα οργανικό σώμα επί χειρουργικής τραπέζης. Στο εμβληματικό magnum opus του «Η Παρακμή της Δύσεως» (Der Untergang des Abendlandes) που εκδόθηκε σε δύο τόμους το 1918 και το 1922, ξεδιπλώνει μία εντυπωσιακή αντίστιξη συγκριτικών αναλύσεων που αφορούν πολλά γνωστικά πεδία και διάφορους πολιτισμούς. Παρά την κριτική που έχει δεχθεί για τον ενορατικό λόγο του και την ανακρίβεια ορισμένων λεπτομερειών, το έργο του είναι μοναδικό, μεγαλοφυές με τον δικό του τρόπο, επιδραστικότατο μέχρι τις μέρες μας και επιτάσσει σεβασμό σε φίλους και επικριτές του. Κοντολογίς, ο Spengler ήταν ενδεχομένως ο σπουδαιότερος αντιδιαφωτιστής φιλόσοφος του 20ου αιώνος που καταπιάστηκε με την ιστορία.