Βιβλιοπαρουσίαση: Αναλογικές Ταυτότητες – Η δημιουργία του Χριστιανικού εαυτού

 Τοῦ Ιωάννη Σαρρῆ, ἀναδημοσίευση ἀπὸ τὸ τεῦχος ΚΖ΄ τοῦ περιοδικοῦ "Τὸ Ἔνζυμο", σελ.96-103. 

"Τὸν Σεπτέμβριο τοῦ 2025 κυκλοφόρησε μεταφρασμένο ἀπὸ τὶς Ἐκδόσεις Ἁρμὸς τὸ νέο βιβλίο του π. Νικολάου Λουδοβίκου, μὲ τίτλο «Ἀναλογικὲς Ταυτότητες: Ἡ δημιουργία τοῦ Χριστιανικοῦ ἑαυτοῦ» [...] Στὸ πρῶτο μέρος ἀναλύεται ἡ ἀνθρωπολογικὴ διάσταση τοῦ «ὁμοουσίου» ὡς «μετοχὴ ἐν διανομῇ» στὶς θεῖες ἐνέργειες, ὡς ἀναλογία συνέργειας μεταξὺ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου , κατὰ τὸ παράδειγμα τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου. Στὸ δεύτερο μέρος ἀναζητοῦνται οἱ ρίζες καὶ οἱ ἱστορικὲς συνέπειες τοῦ ὑπερβατικοῦ ὑποκειμενισμοῦ, μέσα ἀπὸ μία συναρπαστικὴ ἀντίστιξη ποὺ συνδέει τον Εὐάγριο καὶ τὸν Αὐγουστῖνο μὲ τοὺς Husserl, Heidegger, Wittgenstein κ.α. Περαιτέρω, προτείνεται μία Πατερικῆς ἐμπνεύσεως «δι-ἐν-νοημάτωσῃ» ὡς ἀντίδοτο στὶς σολιψιστικὲς φενᾶκες της «αὐτό-καθολικοποίησης» καὶ τῆς αὐτο-θέωσης. Στὸ τρίτο μέρος ξεκινᾶ ἕνας πολὺ ἐνδιαφέρων διάλογος μεταξὺ θεολογίας καὶ ψυχανάλυσης, μέσῳ τοῦ ὁποίου διατυπώνονται πρωτότυπες ἔννοιες, ὅπως ὁ «ὁμοούσιος ἑαυτός», ἡ «διαλογικὴ ἐπιθυμία», τὸ «ἐνδον-διά-σύν-εἶναι», ἡ «μετοχὴ ὡς διανομὴ» καὶ ἡ «διεννοημάτωση»."

Η σκοτεινή πλευρά του διαδικτύου

 Τοῦ Ιωάννη Σαρρῆ, ἀναδημοσίευση ἀπὸ τὸ τεῦχος ΚΣΤ΄ τοῦ περιοδικοῦ "Τὸ Ἔνζυμο", σελ.12-21.  

Τὸ διαδίκτυο εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ ἐλάχιστα –πλὴν αὐξανόμενα– τεχνολογικὰ ἐπιτεύγματα ποὺ ἐπηρεάζουν τοὺς χρῆστες τους περισσότερο ἀπ’ ὅτι ἐκεῖνοι αὐτά, ἐνῷ γιὰ πολλοὺς ἔχει πλέον ἀναβαθμιστεῖ ἀπὸ μέσο σὲ αὐτοσκοπό. […] ἐλάχιστοι διευρύνουν τὶς γνώσεις τους ἀξιοποιῶντας τὶς δυνατότητες αὐτοῦ τοῦ φοβεροῦ ἐργαλείου. Οἱ περισσότεροι τὸ χρησιμοποιοῦν ἁπλῶς γιὰ νὰ ἱκανοποιοῦν τὶς ἕξεις τους καὶ νὰ διασκεδάζου ἐπιπόλαια. Ἡ χρήση τοῦ διαδικτύου συνδέεται μὲ σοβαροὺς κινδύνους γιὰ μεγάλο μέρος τῆς κοινωνίας. […] Τὸ ζητούμενο εἶναι οἱ ἄνθρωποι νὰ (ἐπαν)ανακαλύψουν μία πηγὴ ὀντολογικοῦ νοήματος στὴν ζωή τους, ὥστε νὰ μὴν ἀναζητοῦν εἰς μάτην εἰκονικὰ νοήματα σὲ ἐπικίνδυνες ἕξεις τοῦ διαδικτύου καὶ ὄχι μόνον. Γιατί κανένας Ἄνθρωπος ποὺ βιώνει ὑπαρξιακὴ πληρότητα δὲν καταδέχεται νὰ γίνει δοῦλος μηχανῶν καὶ ψηφίων.

Άχρονα Κάτοπτρα - ποιητική συλλογή

 Την άνοιξη του 2025 κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Ζήτρος η ποιητική συλλογή του Γιάννη Δ. Σαρρή με τίτλο "Άχρονα Κάτοπτρα".

"Ήδη από τα χρόνια του Ηρακλείτου, το ορμητικό νερό των ποταμών συμβολίζει την κίνηση και την αλλαγή. Η παροχή του, όμως, δύσκολα μεταβάλλεται, διαυγάζοντας μια σταθερότητα. Σε όλες τις εποχές οι άνθρωποι ποθούσαν κάποια σταθερότητα. Ωστόσο, ο Χρόνος Κρόνος με συνέπεια καταβροχθίζει τα γεννήματά του, σπέρνοντας αναρριχητικά ζιζάνια πλησίον κάθε Πύργου της Βαβέλ. Η a priori υποψία της θνητότητας των πραγμάτων συνεπιφέρει αγωνία ή ένα ακαταμάχητο αίσθημα ματαιότητας. Πολλές μνημειώδεις δημιουργίες μα και ισάριθμες συμφορές αφορμήθηκαν από την ενθύμηση του θανάτου. Άραγε υπάρχει θεραπεία για αυτόν; Σε μια ζωή χωρίς αρχές, σε πελάγη δίχως ορατές ακτές, μοιραία απομένουν δύο επιλογές. Ν’ αγκαλιάσεις την αυτοεκπληρούμενη προφητεία του μηδενισμού ή ν’ αποζητήσεις μέχρι τέλους μια πυξίδα, κατά προτίμηση μία δοκιμασμένη πυξίδα, για να σε κατευθύνει προς τους λόγους και το νόημα των όντων. 

Η ιστορία των ανθρώπων είναι μία ιστορία τραυμάτων. Κάθε τραύμα έχει προσωπική και κοινωνική διάσταση, διότι πρόσωπο σημαίνει σχέση. Τα εντός αντικατοπτρίζουν τα εκτός. Κι αντίστροφα, η κοινωνία δίνει την εντύπωση πως ζει οργανικά, όπως κάθε μέλος της προσωπικά. Αφού διέλθει από ποικίλες φάσεις, καλείται να αποφασίσει πώς και πού θα παραδώσει τη σκυτάλη της διαδοχής. Συντάσσει θέλοντας και μη διαθήκες, χωρίς καμία εγγύηση για την ευόδωσή τους, εφόσον κάθε γενεά ομνύει αυθόρμητα σε κάποια επανάσταση, τετελεσμένη, εκτυλισσόμενη ή προσδοκώμενη. Οι ουσιαστικές επαναστάσεις, βέβαια, ξεκινούν εκ των ένδον, στους βίους καθημερινών ανθρώπων, που αθροίζονται. Εάν εξέλιπε η ανάγκη του, αυτό το μήνυμα δεν θα ‘ταν τόσο τετριμμένο σήμερα. Κι εδώ ενσκήπτει αμείλικτο το δίλημμα του μηδενός και της πυξίδος, της παραιτήσεως και του αγώνος προς επίτευξη νοήματος, για κάθε άνθρωπο και κάθε συλλογικότητα. Η ανά χείρας ποιητική συλλογή διαπνέεται από την υπόμνηση αυτού του διλήμματος.", από τον πρόλογο της έκδοσης.

Ακολουθούν ενδεικτικά ποιήματα:

Βυζάντιο και Ρώμη: Οι πολιτικές περιπέτειες των ονομάτων

Τοῦ Ἰωάννη Σαρρῆ, ἀναδημοσίευση ἀπὸ τὸ τεῦχος KE΄ τοῦ περιοδικοῦ "Τὸ Ἔνζυμο", Άνοιξη 2025, σελ.12-23. 

Χρυσὸ ἰστάμενον, Βασίλειος Β΄ (976-1025), πηγή: moneymuseum.com.

Τὸ 2020 ἡ διαβόητη συνδρομητικὴ πλατφόρμα Netflix προέβαλε τὸν πρῶτο κύκλο τῆς σειρᾶς δραματοποιημένων ντοκιμαντὲρ «Rise of Empires: Ottoman», ποὺ πραγματευόταν τὴν ἅλωση τοῦ 1453. Σὲ μία σειρὰ μὲ Τούρκους παραγωγοὺς καὶ ἠθοποιούς, οἱ μεροληπτικὲς, ἂν καὶ ὁμολογουμένως ὀλιγάριθμες, ἱστορικὲς ἀνακρίβειες δὲν ἐξέπληξαν. Σὲ κάποιες σκηνές, μάλιστα, ὁ Κωνσταντῖνος Παλαιολόγος ἐμφανίσθηκε νὰ ὁμιλεῖ, αὐθόρμητα, τὴν λατινικὴ γλῶσσα ἀντὶ γιὰ ἑλληνικά [1]. Δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἀθώου σφάλματος. Τὶς τελευταῖες δεκαετίες ἡ τουρκικὴ προπαγάνδα προωθεῖ μεθοδικὰ τὴν διάκριση ἀνάμεσα στοὺς «Ρωμαίους» (Ροῦμ) κατοίκους τῆς Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας καὶ τοὺς Ἕλληνες (Γιουνᾶν) τῆς ἀντίπερα ὄχθης τοῦ Αἰγαίου, σὲ μιὰ ἀπόπειρα ἱστορικῆς οἰκειοποίησης τῶν πρώτων. Ἄλλωστε, ὑπὸ τὴν ὀπτικὴ ἑνὸς οὐδέτερου ξένου, ἂν οἱ Κωνσταντινουπολῖτες τοῦ 15ου αἰῶνος θεωρηθοῦν νέτα σκέτα, δίχως ἀστερίσκους, «κανονικοὶ Ρωμαῖοι», τότε δὲν εἶναι περίεργο νὰ ὁμιλοῦν καὶ τὴν γλῶσσα τῶν κανονικῶν Ρωμαίων. Στὸ ἴδιο μῆκος κύματος, οἱ τουρκικὲς ἀρχὲς χαρακτηρίζουν τὰ ἀρχαιοελληνικὰ μνημεῖα τῆς Μικρᾶς Ἀσίας σὰν «ρωμαϊκά», ἀποσιωπῶντας μὲ κάθε τρόπο τὴν ἀρχέγονη παρουσία τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐκεῖ. Δυστυχῶς, οἱ θέσεις τους ἐνισχύονται ἀναπάντεχα καὶ ἀπὸ ὁρισμένες φωνὲς στὴν Ἑλλάδα.

Η πρόσληψη του Νίτσε από τα φασιστικά καθεστώτα του Μεσοπολέμου

Ἀπόσπασμα ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ Ἰωάννη Σαρρῆ "Στὴν Αὐγὴ τῶν Εἰδώλων: ὁ Φρειδερῖκος Νίτσε ὡς προφήτης τοῦ μηδενός", Ἐκδόσεις Ἔξοδος 2025, σελ.101-120. 

[...] Ἡ σχετικὴ μὲ τὸν Νίτσε βιβλιογραφία βρίθει -ἀπὸ τὴν μία πλευρά- ἀναλύσεων ποὺ τὸν χαρακτηρίζουν ὡς πρόδρομο τοῦ φασισμοῦ καί, ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, φωνῶν ποὺ τὸν ὑπερασπίζονται διαχωρίζοντάς τον ἀπὸ τὴν ναζιστικὴ καπηλεία τοῦ ἔργου του. Αὐτὴ ἡ κατηγορία «ὑπερασπιστῶν» τοῦ Νίτσε, ποὺ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἀποτελοῦν ἐνθέρμους θαυμαστές του, παρουσιάζει ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον. Ὁ ἴδιος ὁ Ἀδόλφος Χίτλερ ἐνεχείρισε στὸν Μουσσολίνι ὡς δῶρο γενεθλίων τὰ ἅπαντα τοῦ Νίτσε τὸ 1943 [163] καὶ μερίμνησε, ὥστε νὰ διανεμηθοῦν 150.000 ἀντίτυπα τοῦ «Τάδε ἔφη Ζαρατούστρα» σὲ Γερμανοὺς στρατιῶτες κατὰ τὸν Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο [164]. Ἀμφότεροι οἱ δικτάτορες ἐκτιμοῦσαν ἰδιαίτερα τὸν Νίτσε -δὲν χωρεῖ ἀμφιβολία περὶ αὐτοῦ [165]. Ὡστόσο, οἱ «ὑπερασπιστές» τοῦ Νίτσε ἰσχυρίζονται ὅτι οἱ φασιστὲς καὶ οἱ ἐθνικοσοσιαλιστὲς παραποίησαν τὶς ἰδέες τοῦ Νίτσε, γιὰ νὰ τὶς ἐκμεταλλευθοῦν πολιτικά. Κατὰ τὴν γνώμη τοῦ γράφοντος, πάντως, αὐτοὶ οἱ καλοπροαίρετοι ὑπερασπιστὲς ἀφορμῶνται ἀπὸ ἕνα ἠθικὸ ἐφαλτήριο, καθὼς στὴν πλειονότητά τους ἔχουν ἀναγνωρίσει τὸν φασισμὸ σὰν τό «κακό» στρατόπεδο τῆς ἱστορίας καὶ τὴν δημοκρατία σὰν τό «καλό». Ὑπ’ αὐτῆς τῆς θεωρήσεως «ἀγχώνονται» νὰ ἀποκαταστήσουν ἠθικὰ τὸν «ἀνηθικιστή» Νίτσε. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπο, βέβαια, ἀψηφοῦν ἀθέλητα τήν, ἀορίστου κυριολεξίας, νιτσεϊκὴ ἐπιταγὴ περὶ ὑπερβάσεως τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ κακοῦ. 

ΣΤΗΝ ΑΥΓΗ ΤΩΝ ΕΙΔΩΛΩΝ: Ο Φρειδερίκος Νίτσε ως προφήτης του μηδενός

Τον Απρίλιο του 2025 κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Έξοδος το βιβλίο του Ιωάννη Σαρρή "ΣΤΗΝ ΑΥΓΗ ΤΩΝ ΕΙΔΩΛΩΝ: Ο Φρειδερίκος Νίτσε ως προφήτης του μηδενός".

«Στὶς ἀλκυονίδες ἡμέρες ἑνὸς ἀναπότρεπτου Μηδενισμοῦ, ποὺ ἐπρόκειτο νὰ ῥοκανίσει τὰ πνευματικὰ θεμέλια τῆς Δύσεως, ὁ Νίτσε, σαλπίζοντας παράταιρα σὰν πρώιμο χελιδόνι, προέβη σὲ ὁρισμένες σκληρὲς διαπιστώσεις. Ἦταν ἀπὸ τοὺς πρώτους ποὺ ὁμολόγησαν ἀνυποκρίτως ὅτι, σὲ μία κοινωνία χωρὶς Θεὸ καὶ ἀντικειμενικὰ μέτρα τῆς ἀλήθειας, οἱ μεταφυσικὲς βεβαιότητες διαλύονται, ἐνῶ τὸ καλὸ καὶ τὸ κακὸ ἀποχαιρετοῦν τὰ σημαινόμενά τους. Σ’ ἕναν κόσμο ὅπου ἀγνοοῦνται οἱ λόγοι τῶν ὄντων καὶ ὁ σκοπὸς τοῦ γίγνεσθαι, οἱ ἀξίες ἀποθνήσκουν καὶ τὰ πάντα ἐπιτρέπονται. Οἱ διαγνώσεις αὐτοῦ τοῦ ὀξυδερκοῦς «φυσιολόγου» στάθηκαν ὑποδειγματικές, ἀλλὰ οἱ θεραπεῖες ποὺ πρότεινε, ἂν πρότεινε ποτὲ τέτοιες, δὲν εἶχαν αἴσια ἔκβαση, καθόσον ἡ «δύναμη» ἀπὸ μόνη της ἀπέτυχε νὰ μεταξιώσει τὸν ἀποτελματωμένο μας πολιτισμό.

Ὁ Νίτσε φλέρταρε ἐπικίνδυνα μὲ τὸ μηδέν· κοιτοῦσε ἐπίμονα τὴν ἄβυσσο, γνωρίζοντας πὼς τὸν κοιτὰ κι αὐτή. Καὶ στὸ τραγικὸ λυκόφως τῆς ζωῆς του, τὸν κατάπιε. Φαίνεται πὼς δὲν ἐκλείπουν οἱ τραγικοὶ ἥρωες ποὺ προτίθενται νὰ ἐπαναλάβουν τὸ προσωπικό του πείραμα, ὡσὰν εἰδωλοκλάστες κι εἰδωλοποιοί. Ὁ σύγχρονος κόσμος ἐμπεριέχει στοιχεῖα ἀπὸ τὰ λαμπρότερα ὄνειρα καὶ τοὺς χειρότερους ἐφιάλτες του. Δὲν ἀποκλείεται αὐτὸ νὰ ὀφείλεται ἐν μέρει καὶ στὴν διδασκαλία του ἢ τουλάχιστον στὸ πνεῦμα τῶν ἐποχῶν ποὺ ἐξέφρασε καὶ προοικονόμησε.

Ἡ παροῦσα συλλογὴ μελετημάτων ἀποσκοπεῖ στὴν παρουσίαση καὶ τὴν ἀξιολόγηση τῶν πιὸ ῥηξικέλευθων νιτσεϊκῶν ἰδεῶν καὶ τῶν προσλήψεών τους, φωταγωγώντας παράλληλα κάποιες ἀπὸ τὶς ἱστορικές τους συνέπειες. Ἐμφορεῖται ἀπὸ μία σαφῆ κριτικὴ διάθεση, ἡ ὁποία ὅμως δὲν γίνεται μηδενιστική.» (Ἀπὸ τὴν παρουσίαση στὸ ὀπισθόφυλλο του βιβλίου)

Οι μεταδομιστικές αναγνώσεις του Φρειδερίκου Νίτσε

Ὁ Φρειδερῖκος Νίτσε θεωρεῖται πολέμιος καὶ ἐμπνευστὴς διαφόρων ἰδεολογιῶν, ἀτομικῶν καὶ μαζικῶν. Τὸ παρὸν κεφάλαιο, ποὺ ἀποτελεῖ προδημοσίευση ἀπὸ τὸ βιβλίο «Στὴν Αὐγὴ τῶν Εἰδώλων» (Ἐκδόσεις Ἔξοδος, 2025), ἑστιάζει στὴν ἐπιρροὴ ποὺ ἄσκησε τὸ ἔργο του στοὺς μεταδομιστὲς καὶ τοὺς πρώτους μεταμοντέρνους. Στὸν χῶρο τῶν ἰδεῶν, ἡ δεκαετία τοῦ 1960 ἀποκλήθηκε «νιτσεϊκὴ ἀναγέννηση», καθὼς ἐπιφανεῖς διανοητὲς τῆς μεταδομιστικῆς–μεταμαρξιστικῆς ἀριστερᾶς στὴν Γαλλία προσπάθησαν νὰ ἐπανερμηνεύσουν τὸν Νίτσε μὲ κριτήρια ὑπαρξιστικά, σχετικιστικὰ καὶ πολιτικῶς ἀναρχίζοντα. Χάρη σ’ αὐτὴν τὴν οἰκειοποίηση, τὸ «ναζιστικὸ» στίγμα τοῦ Νίτσε προοδευτικὰ ἐξασθένισε κι ὁ ἴδιος κατέστη ἐκ νέου προσβάσιμος στὸ εὐρὺ κοινὸ καὶ ἰδιαίτερα στοὺς ῥιζοσπάστες τῆς μετανεωτερικότητας.

Η αναμέτρηση του Νίτσε με τους αρχαίους Έλληνες

Προδημοσίευση ἀπὸ τὸ βιβλίο "Στὴν Αὐγὴ τῶν Εἰδώλων: Ὁ Φρειδερῖκος Νίτσε ὡς προφήτης τοῦ μηδενός" τοῦ Ἰωάννη Σαρρῆ (Ἐκδόσεις Ἔξοδος, 2025).

Α. Διόνυσος ἐναντίον Ἀπόλλωνος

Στὸ παρθενικό του βιβλίο, μὲ τίτλο «Ἡ γέννηση τῆς τραγωδίας μέσα ἀπὸ τὸ πνεῦμα τῆς μουσικῆς» (Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik, 1872), ὁ Φρειδερῖκος Νίτσε ἀνέπτυξε τὴν θεωρία του σχετικὰ μὲ τὸ πῶς οἱ δελφικοὶ θεοὶ Ἀπόλλων καὶ Διόνυσος, ὡς δύο ἀντικρουόμενα πλὴν ὅμως ἀλληλεξαρτώμενα ἀρχέτυπα, ὡς σύμβολα τοῦ ὀνείρου καὶ τῆς μέθης ἀντιστοίχως, σήμαναν δύο στάσεις ζωῆς ποὺ ἐπηρέασαν ἀνταγωνιστικὰ κι ἐν τέλει συμπληρωματικὰ τὴν ἱστορικὴ ἐξέλιξη τῆς τραγωδίας καὶ γενικότερα τῆς ἀρχαιοελληνικῆς τέχνης[i]. Καθ’ ὅλη τὴν ἔκταση τοῦ ἔργου ἡ ξεδιπλούμενη σκέψη του συνδιαλέγεται ἄμεσα μὲ τὴν ὑπερ-ὀρθολογικὴ βουλησιοκεντρικὴ φιλοσοφία τοῦ Ἄρτουρ Σοπενχάουερ καὶ μὲ τὴν ῥομαντικὴ μουσικὴ τοῦ Ῥίχαρντ Βάγκνερ, στοῦ ὁποίου τὶς ἐμπνεύσεις ὁ νεαρὸς Νίτσε διέβλεπε τὴν δυνατότητα ἀναγεννήσεως τῆς τραγωδίας.

Η «Τέταρτη Πολιτική Θεωρία» και η εναντίωσή της στις οικουμενικές αξίες

Στὸν 21ο αἰῶνα, ὁ Ἀλέξανδρος Ντούγκιν, ἀνήκοντας σὲ μία ἰσχνὴ μειονότητα στοχαστῶν ἀνὰ τὴν ὑφήλιο, ἐπιμένει νὰ ἀρθρώνει πρωτότυπο θεωρητικὸ λόγο. Ἡ "Τέταρτη Πολιτικὴ Θεωρία" συγκροτεῖ μία ἰδεολογία ποὺ ὁ ἴδιος συνέθεσε ὡς ἀπάντηση στὴν φιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, συνδυάζοντας κριτικῶς στοιχεῖα ἀπὸ τὶς τρεῖς ἰδεολογίες τῆς νεωτερικότητας (φιλελευθερισμό, κομμουνισμό, φασισμὸ) καὶ συνάμα ὑπερβαίνοντάς τες. Προασπίζοντας, ὡστόσο, ἐνάντια στὶς "οἰκουμενικὲς ἀξίες" τοῦ φιλελευθερισμοῦ, τὸ δικαίωμα κάθε πολιτισμοῦ στὴν διατήρηση τῆς παραδοσιακῆς του ἰδιοσυστασίας, φλερτάρει μὲ τὴν ἀξιολογικὴ οὐδετερότητα ἂν ὄχι καὶ μὲ μία μορφὴ ὀντολογικοῦ σχετικισμοῦ. Σὲ κάθε περίπτωση, ἡ σκόπιμη ἀνάμειξη γεωπολιτικῆς καὶ μεταφυσικῆς στὸν λόγο του ἐνέχει τὸν κίνδυνο παραλείψεων καὶ ἀντιφάσεων.

Η κατάρρευση του πολιτισμού

"Οι σπουδαίοι πολιτισμοί δεν δολοφονούνται. Θέτουν τέρμα στη ζωή τους με τα ίδια τους τα χέρια."

-Άρνολντ Τόινμπι, A Study of History (1934)

Thomas Cole, The Course of Empire Desolation (1836)

    Τον Οκτώβριο του 2024 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νησίδες το νέο βιβλίο του Αθανασίου Γεωργιλά με τίτλο "Η κατάρρευση του πολιτισμού: Η παρακμή και η πτώση των ανακτορικών κοινωνιών στο Αιγαίο της εποχής του Χαλκού". Πρόκειται για ένα τολμηρό και πρωτότυπο πόνημα που έρχεται να ταράξει τα λιμνάζοντα νερά της σχολαστικού τύπου αρχαιολογίας στην Ελλάδα, ακολουθώντας τον κοινωνιολογικό - ανθρωπολογικό προσανατολισμό των αρχαιολόγων στον αγγλοσαξονικό κόσμο. Όπως υποδηλώνει εύγλωττα ο τίτλος, το πόνημα πραγματεύεται τις συνθήκες που οδήγησαν στην κατάρρευση των ελλαδικών πολιτισμών της εποχής του Χαλκού, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στον Μυκηναϊκό.  Αναλύοντας και συγκρίνοντας τα νεώτερα συμπεράσματα της Αρχαιολογίας, της Ανθρωπολογίας, της Γλωσσολογίας, της Ιστορικοσυγκριτικής μυθολογίας, της Αρχαιογενετικής, της Παλαιοβοτανικής, της Παλαιοκλιματολογίας και άλλων επιστημονικών πεδίων, οι προβληματισμοί του συγγραφέα αφορμώνται από την ιστορία και απολήγουν σε επίκαιρες ανθρωπολογικές υποθέσεις και διαπιστώσεις. 

    Στην επιστημολογική θεμελίωση του βιβλίου σημαντικό ρόλο διαδραματίζει  η θεωρία του ανθρωπολόγου Joseph A. Tainter περί κατάρρευσης των σύνθετων κοινωνιών (The Collapse of complex societies, 1988). Σύμφωνα με τον Tainter, οι επιλογές που οδηγούν έναν πολιτισμό στην άνθησή του ευθύνονται εν τέλει και για την αποδρομή του. Αρχικά, καθώς η αναπτυσσόμενη κοινωνία γίνεται ολοένα και πιο σύνθετη, οι κοινωνικοί ρόλοι που μπορεί να έχει ένα μέλος της αυξάνονται εκθετικά. Το πολιτισμικό σύστημα περιπλέκεται και για την συντήρηση των αυξανόμενων λειτουργιών του απαιτείται εντατικοποίηση της ενεργειακής επένδυσης, της δαπάνης φυσικών και ανθρώπινων πόρων. Πέραν ενός σημείου, όμως, οι διαθέσιμοι πόροι και τα μέσα αξιοποίησής τους δεν μπορούν να υποστηρίξουν αυτήν την εντατικοποίηση, με αποτέλεσμα οι καταβαλλόμενες προσπάθειες να γίνονται δυσανάλογα επίπονες σε σχέση με το αποκομιζόμενο όφελος. Κατά συνέπεια, το κόστος διαβίωσης αυξάνεται και το οικοσύστημα υποβαθμίζεται από την υπερεκμετάλλευση σε συνδυασμό με ενδεχόμενες περιβαλλοντικές μεταβολές. Σε αντίθεση με την έννοια της παρακμής που έχει ηθικό και αξιολογικό υπόβαθρο, η συστημική κατάρρευση μπορεί να υπολογιστεί και να εκφραστεί με τεχνικούς όρους, καθώς αποτελεί μία αντίστροφη της ανάπτυξης διαδικασία που, αρχικά τουλάχιστον, οδηγεί στη συρρίκνωση του πολιτισμού. Στο πλαίσιό της, ατονούν η κοινωνική διαστρωμάτωση, η κοινωνική κινητικότητα και οι επαγγελματικές εξειδικεύσεις. Επιπλέον, μειώνονται οι οικονομικές συναλλαγές και η ροή πληροφοριών και εμπορευμάτων από και προς μακρινές περιοχές. Αναπόδραστα, εξασθενίζει ο ιδεολογικός και διοικητικός έλεγχος της κεντρικής εξουσίας πάνω στις μάζες και εμφανίζονται τάσεις αυτονόμησης στην περιφέρεια, που ενδέχεται να προκαλέσουν εμφύλιες συγκρούσεις και κοινωνικές ανατροπές. Παρά την τελική εξάρθρωση του διοικητικού συστήματος, βέβαια, ο υφιστάμενος πολιτισμός μπορεί να αναβιώσει από εσωστρεφείς κοινότητες μικρότερης κλίμακας, που παρουσιάζουν μεγαλύτερη ευελιξία προσαρμογής στις νέες συνθήκες σε σχέση με το δύσκαμπτο σύστημα που κατέρρευσε και άρα ανθεκτικότητα.