Κάποιες σκέψεις σχετικά με την ψυχιατρική διάσταση της ιατρικώς υποβοηθούμενης αυτοκτονίας της Νοέλια Καστίγιο Ράμος

 Γράφει ο Στέργιος Καπρίνης, Καθηγητής Ψυχιατρικής Α.Π.Θ. 

Στις 26 Μαρτίου τού 2026, η Νοέλια Καστίγιο Ράμος απεβίωσε μέσω της –νόμιμης στην Ισπανία– διαδικασίας της ιατρικώς υποβοηθούμενης αυτοκτονίας (ΙΥΑ), σε ηλικία 26 ετών. Η σύντομη και τραγική ζωή της χαρακτηρίστηκε από ένα προβληματικό οικογενειακό περιβάλλον, την απομάκρυνσή της από αυτό μετά από παρέμβαση των κοινωνικών υπηρεσιών, τη διαβίωσή της σε ξενώνα ασυνόδευτων παιδιών, τον βιασμό της από έναν «φίλο» και τρεις ασυνόδευτους, οι οποίοι –κατά δήλωσή τους– ήταν ανήλικοι μετανάστες, και, τέλος, από πολλές απόπειρες αυτοκτονίας, εκ των οποίων μία, με πτώση από τον 5o όροφο, την κατέστησε παραπληγική. Μη θέλοντας να ζει εξαρτημένη από φροντιστές σε νοσοκομειακό περιβάλλον, η Νοέλια απευθύνθηκε στις αρμόδιες αρχές ζητώντας την άδεια να πεθάνει μέσω ΙΥΑ. Η άδεια δόθηκε, παρά τις αντιρρήσεις της οικογένειάς της, και τον ακτιβισμό πολλών οργανώσεων που εναντιώνονται στην ευθανασία. 

Η ΙΥΑ είναι ένας όρος που εν μέρει περιλαμβάνεται, αλλά δεν αντικαθιστά τον πιο γνωστό όρο «ευθανασία». Πρόκειται για μια πρακτική που σταδιακά νομιμοποιείται σε ολοένα και περισσότερες χώρες ανά τον κόσμο, κυρίως στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική, αλλά και σε χώρες της Ωκεανίας και της Νότιας Αμερικής, αρχίζοντας από την Ολλανδία το 2001. Η ΙΥΑ γίνεται ολοένα και συχνότερος τρόπος να θέσει κάποιος τέλος στη ζωή του, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Καναδά, όπου πλέον πάνω από το 5% των ετήσιων θανάτων (δηλαδή 1 στους 20 αποβιώσαντες) πραγματοποιείται μέσω ΙΥΑ[1].

Στόχος της παρούσας επιστολής δεν είναι η επιχειρηματολογία υπέρ ή κατά της ευθανασίας ή της ΙΥΑ. Το θέμα αυτό είναι πολύπλοκο και δύσκολο, με πολλές προεκτάσεις: επιστημονικές, δεοντολογικές, φιλοσοφικές, θρησκευτικές/θεολογικές, μεταφυσικές, πολιτικές, νομικές, κ.λπ. Ακόμη και σε χώρες όπου επιτρέπεται αυτός ο τρόπος για να θέσει κανείς τέλος στη ζωή του, η συζήτηση συνεχίζεται. Στόχος της παρούσας επιστολής είναι η αγωνία των υπογραφόντων για την ανάγκη η ψυχιατρική και η ψυχολογική κοινότητα της χώρας μας να λάβουν θέση σχετικά με την ευθανασία/ΙΥΑ, όταν αυτή αφορά ψυχιατρικούς ασθενείς.

Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα, η Νοέλια Καστίγιο Ράμος, πέρα από την παραπληγία που την είχε καταστήσει ανάπηρη σε ποσοστό 70%, είχε διαγνωστεί επίσης με οριακή διαταραχή προσωπικότητας/διαταραχή συναισθηματικά ασταθούς προσωπικότητας και με κατάθλιψη, δύο ψυχικές διαταραχές που συναρτώνται άμεσα και στενά με την επιθυμία θανάτου και τον αυτοκτονικό ιδεασμό. Είναι κοινός τόπος πως η αυτοκτονία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους κινδύνους για τη δημόσια υγεία στον χώρο της ψυχιατρικής. Πολλές μελέτες καταδεικνύουν πως περισσότεροι από τους μισούς ασθενείς με κατάθλιψη εμφανίζουν αυτοκτονικό ιδεασμό κατά τη διάρκεια ενός καταθλιπτικού επεισοδίου, ενώ περίπου ο ένας στους τρεις από αυτούς θα προβεί και σε απόπειρα αυτοκτονίας[2]. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας υπολογίζει τον επιπολασμό της κατάθλιψης στο 5% παγκοσμίως, δηλαδή σε περίπου 400 εκατομμύρια ανθρώπους. Αν σε αυτούς προστεθούν οι ασθενείς με διαταραχές προσωπικότητας ή σχιζοφρένεια, οι οποίοι επίσης ενδέχεται να εμφανίσουν αυτοκτονικό ιδεασμό σε κάποια φάση της ζωής τους, καταλαβαίνουμε πως ο αριθμός των επίφοβων για αυτοκτονία ασθενών αποτελεί ένα σημαντικό ποσοστό των συνανθρώπων μας.

Ως επιστήμονες ψυχικής υγείας, ψυχίατροι και ψυχολόγοι, ξέρουμε και εξηγούμε στους αθενείς μας, στους συγγενείς τους, στους συναδέλφους μας και σε όλη την κοινωνία πως η επιθυμία θανάτου και ο αυτοκτονικός ιδεασμός είναι συμπτώματα ψυχικών νοσημάτων, ακριβώς όπως ο βήχας είναι σύμπτωμα νόσου του αναπνευστικού και το εξάνθημα σύμπτωμα δερματολογικής πάθησης. Επίσης εξηγούμε πως η κρίση του ασθενούς κατά τη διάρκεια ενός καταθλιπτικού επεισοδίου είναι επηρεασμένη, καθώς κυριαρχεί η καταθλιπτική απαισιοδοξία. Οι ασθενείς μας μπορεί να απελπίζονται ακόμη και για απλά καθημερινά πράγματα, όπως, για παράδειγμα, το αν κάποιο μέλος της οικογένειάς τους διαθέτει αρκετά χρήματα για την αγορά ενός εισιτηρίου λεωφορείου.

Το πρώτο ερώτημα που ανακύπτει είναι κατά πόσο οι επιτροπές που ενέκριναν την ΙΥΑ της Νοέλια συνεκτίμησαν, σύμφωνα με τα ορθά επιστημονικά κριτήρια, την ικανότητά της να κρίνει προς το συμφέρον της και να λάβει μια τόσο ριζική και αμετάκλητη απόφαση για τη ζωή της. Σε πολλές χώρες όπου επιτρέπεται η ΙΥΑ, απορρίπτονται αιτήματα ασθενών που πάσχουν αμιγώς από ψυχικές νόσους, αν και αυτό ήταν εξαρχής αποδεκτό στην Ολλανδία, ενώ έχει αρχίσει να αλλάζει σε χώρες όπως ο Καναδάς (από το 2027). Στατιστικές μελέτες έχουν δείξει ότι το 56% των Ολλανδών ψυχιάτρων έχει λάβει αίτημα από ασθενείς τους για ΙΥΑ, και ότι το 95% των αιτημάτων αυτών απορρίπτεται. Ένα ποσοστό 5% εγκρίνεται, και αντιστοιχεί στο 1,3%,δηλαδή σε 115 περιπτώσεις μόνο για το έτος 2021. Αυτά τα νούμερα αφορούν ασθενείς με αμιγώς ψυχικές παθήσεις, και όχι ασθενείς με άλλα ιατρικά νοσήματα που μπορεί να είχαν παράλληλα και κάποια συννόσηση με ψυχικές παθήσεις που να επηρέασαν την κρίση τους[3].

Το δεύτερο ερώτημα είναι αν η πρακτική της έγκρισης της ΙΥΑ σε αμιγώς ψυχιατρικούς ασθενείς είναι κάτι που ως διεθνής ψυχιατρική κοινότητα αποδεχόμαστε, ή αν θα πρέπει να εκφράσουμε τις ενστάσεις μας σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, τουλάχιστον ως προς την εφαρμογή της ΙΥΑ σε αμιγώς ψυχιατρικούς ασθενείς, ανεξαρτήτως της προσωπικής μας άποψης για την ΙΥΑ ή την ευθανασία γενικότερα.

Αναμφίβολα, η ψυχιατρική και όλες οι επιστήμες ψυχικής υγείας έχουν προσφέρει ανακούφιση σε εκατομμύρια συνανθρώπους μας που υποφέρουν. Όμως, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ιστορικά η ψυχιατρική συχνά επέτρεπε στον εαυτό της να συμπλεύσει με μισάνθρωπες πρακτικές, στο όνομα κάποιων πολιτικών ή ιδεολογικών επιδιώξεων. Από τη στείρωση ψυχιατρικών ασθενών για λόγους ευγονικής έως την ψυχιατρικοποίηση αντιφρονούντων, η ιστορία της ψυχιατρικής περιλαμβάνει πολλές μαύρες σελίδες.

Οι υπογράφοντες πιστεύουμε πως είναι απαραίτητο να ζητηθούν διευκρινίσεις από τους επιστημονικούς φορείς των χωρών που επιτρέπουν την ΙΥΑ σε ψυχιατρικούς ασθενείς, ώστε το ίδιο το σύστημα υγείας να μην οδηγεί στην αυτοκτονία ανθρώπους που μπορούν να θεραπευτούν. 

1.   www.canada.ca/en/health-canada/services/publications/health-system-services/annual-report-medical-assistance-dying-2024.html

2.   CaiH, XieXM, ZhangQ, CuiX, LinJX, SimK, UngvariGS, ZhangL, XiangYT. Prevalence of Suicidality in Major Depressive Disorder: A Systematic Review and Meta-Analysis of Comparative Studies. Front. Psychiatry. 2021;12: 690130.

3.   van Veen S, Widdershoven G, Beekman A, Evans N. Physician Assisted Death for Psychiatric Suffering: Experiences in the Netherlands. Front. Psychiatry. 2022;13: 895387.