11 Οκτωβρίου 2026

Η αισθητική διάσταση της παρακμής

Τοῦ Ἰωάννη Σαρρῆ, ἀναδημοσίευση ἀπὸ τὸ τεῦχος KΘ΄ τοῦ περιοδικοῦ "Τὸ Ἔνζυμο", Καλοκαίρι 2026, σελ.12-23. 

«Τὸ ἡλιοβασίλεμα σὲ μιὰ παραλία εἶναι ὀμορφότερο ἀπὸ ἕναν σωρὸ σκουριασμένων σιδερικῶν, σωστά; Μπορεῖ ἡ ἀπάντηση νὰ φαίνεται αὐτονόητη σὲ ἕναν ὑγιῆ ἄνθρωπο, ἀλλὰ γιὰ τοὺς σύγχρονους κριτικοὺς τέχνης δὲν εἶναι. Ἀναφέρομαι σὲ ἐκείνους τοὺς παρα-μορφωμένους «ἐπαΐοντες» ποὺ θεωροῦν μιὰ μπανάνα κολλημένη μὲ σελοτέϊπ στὸν τοῖχο πολιτιστικὰ ἰσοδύναμη μὲ τὸν Δαυὶδ τοῦ Μιχαὴλ Ἀγγέλου. Ὕστερα ἀπὸ ἕναν αἰῶνα μηδενισμοῦ καὶ μοντερνιστικῆς ἐργαλειακότητας, ποὺ ἐπέβαλε στὶς δυτικὲς κοινωνίες μία ἄνευρη, κατευναστικὴ καὶ (κυριολεκτικῶς) γκρίζα αἰσθητική, ἀνίκανη νὰ μεταδώσει ὁποιοδήποτε μήνυμα καὶ νὰ διεγείρει ὁποιοδήποτε συναίσθημα, ἡ ἔννοια τοῦ Ὡραίου ἀφ’ ἑνὸς ἔχει ἀπωθηθεῖ ἀπὸ τὴν δημόσια σφαῖρα καί, ἀφ’ ἑτέρου, ἔχει πολεμηθεῖ μὲ λύσσα μαινάδων ἀπὸ «καλλιτεχνικοὺς» χώρους ποὺ λογικὰ θὰ ἔπρεπε νὰ τὴν ὑπερασπίζονται. Ὡστόσο, εἴτε πρόκειται γιὰ μιὰ εἰρωνεία τοῦ ἱστορικοῦ γίγνεσθαι, εἴτε γιὰ μιὰ ἑωσφορικὴ συνωμοσία ἀντιστροφῆς τῆς πραγματικότητας, εἶναι γεγονὸς ὅτι ὁ μέσος, φυσιολογικὸς ἄνθρωπος ἐπηρεάζεται ἀπὸ τὴν περιρρέουσα αἰσθητικὴ περισσότερο ἀπ’ ὅσο συνήθως προτίθεται νὰ παραδεχθεῖ. […] Ἡ θέση τοῦ παρόντος ἄρθρου εἶναι ὅτι ἡ αἰσθητικὴ παραφωνία τοῦ τελευταίου αἰῶνα δὲν ἀπορρέει ἀπὸ κάποιου εἴδους πρόοδο ἢ ἱστορικὴ ἀναγκαιότητα, καθὼς ἀποτελεῖ ἕνα σύνθετο παραπροϊὸν φιλοσοφικοῦ μηδενισμοῦ, ἀτομικιστικοῦ σχετικισμοῦ καὶ ἀθροίσεως ἰδιωτικῶν ναρκισσισμῶν, οἱ ὁποῖοι νομιμοποιοῦνται ἀπὸ εὐνοιοκρατικὲς κλίκες «εἰδικῶν», μὲ κριτήρια ἀπροσδιόριστα καὶ ὁπωσδήποτε ἀνεξάρτητα τῆς καλαισθησίας.»

12 Ιουνίου 2026

Κάποιες σκέψεις σχετικά με την ψυχιατρική διάσταση της ιατρικώς υποβοηθούμενης αυτοκτονίας της Νοέλια Καστίγιο Ράμος

 Γράφει ο Στέργιος Καπρίνης, Καθηγητής Ψυχιατρικής Α.Π.Θ. 



Στις 26 Μαρτίου τού 2026, η Νοέλια Καστίγιο Ράμος απεβίωσε μέσω της –νόμιμης στην Ισπανία– διαδικασίας της ιατρικώς υποβοηθούμενης αυτοκτονίας (ΙΥΑ), σε ηλικία 26 ετών. Η σύντομη και τραγική ζωή της χαρακτηρίστηκε από ένα προβληματικό οικογενειακό περιβάλλον, την απομάκρυνσή της από αυτό μετά από παρέμβαση των κοινωνικών υπηρεσιών, τη διαβίωσή της σε ξενώνα ασυνόδευτων παιδιών, τον βιασμό της από έναν «φίλο» και τρεις ασυνόδευτους, οι οποίοι –κατά δήλωσή τους– ήταν ανήλικοι μετανάστες, και, τέλος, από πολλές απόπειρες αυτοκτονίας, εκ των οποίων μία, με πτώση από τον 5o όροφο, την κατέστησε παραπληγική. Μη θέλοντας να ζει εξαρτημένη από φροντιστές σε νοσοκομειακό περιβάλλον, η Νοέλια απευθύνθηκε στις αρμόδιες αρχές ζητώντας την άδεια να πεθάνει μέσω ΙΥΑ. Η άδεια δόθηκε, παρά τις αντιρρήσεις της οικογένειάς της, και τον ακτιβισμό πολλών οργανώσεων που εναντιώνονται στην ευθανασία. 

Η ψυχοπάθεια της εξουσίας

Τοῦ Ἰωάννη Σαρρῆ, ἀναδημοσίευση ἀπὸ τὸ τεῦχος KΗ΄ τοῦ περιοδικοῦ "Τὸ Ἔνζυμο", Άνοιξη 2026, σελ.22-27. 

«Τί κοινὸ ἔχουν […] οἱ πλεῖστοι στυλοβάτες τῆς «παγκόσμιας» (δυτικῆς) ἐλίτ; Δύναμη καὶ θέληση γιὰ ἔλεγχο. Ἐπιπλέον, πολλοὶ ἐξ αὐτῶν ἀποδείχθηκε ὅτι μοιράζονται μία, διόλου ἄσχετη, κοινὴ ἰδιότητα μὲ τοὺς κατὰ συρροὴ δολοφόνους: τὸν σαδισμὸ μίας ψυχοπαθητικῆς προσωπικότητας. Διαφοροποιοῦνται μόνον ὡς πρὸς τὴν πρόσβαση στὰ δίκτυα ἀθέατων συναλλαγῶν τῆς ἐξουσίας, ἡ ὁποία τοὺς προφυλάσσει ἀπὸ τὴν σύλληψη. […] Ἐκτιμᾶται ὅτι τὸ 4-12% τῶν διευθυνόντων συμβούλων ἑταιρειῶν ἐμφανίζει ψυχοπαθητικὰ χαρακτηριστικά, ποσοστὸ σημαντικὰ ὑψηλότερο ἀπὸ τὸ 1% τοῦ γενικοῦ πληθυσμοῦ. Δὲν ὑπάρχουν ἀντίστοιχα δεδομένα γιὰ τὶς πολιτικὲς ἐλὶτ καὶ τοὺς δισεκατομμυριούχους, ἀλλὰ ἡ κοινὴ λογική, ὑποστηριζόμενη ἀπὸ τὶς ἀνατριχιαστικὲς ἀποκαλύψεις γιὰ τὸ εὐρύτατο πελατολόγιο τοῦ Epstein, ὁδηγεῖ σὲ βάσιμες καὶ ἀποκαρδιωτικὲς ὑποθέσεις. […] Τὰ κρίσιμα ἐρωτήματα μόλις τώρα διανοίγονται. Ποιά εἶναι ἡ μεγαλύτερη πηγὴ ἐπιβεβαίωσης γιὰ τοὺς ἀτιμώρητους, ψυχοπαθητικοὺς φίλους τοῦ Epstein; Ὁ σαδισμός τους ἐξαντλεῖται στὶς ἀνυπεράσπιστες παιδικὲς ψυχὲς ἢ μήπως τὸ μαρτύριο ἐκείνων συμβολίζει τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο δροῦν γενικότερα, ἐξυφαίνοντας τὴν μοῖρα τοῦ πλανήτη; […]»

Φωτογραφία ενός αλλόκοτου κτιρίου εν είδει ναού στην νήσο Επστάιν

11 Μαρτίου 2026

Βιβλιοπαρουσίαση: Αναλογικές Ταυτότητες – Η δημιουργία του Χριστιανικού εαυτού

 Τοῦ Ιωάννη Σαρρῆ, ἀναδημοσίευση ἀπὸ τὸ τεῦχος ΚΖ΄ τοῦ περιοδικοῦ "Τὸ Ἔνζυμο", σελ.96-103. 

"Τὸν Σεπτέμβριο τοῦ 2025 κυκλοφόρησε μεταφρασμένο ἀπὸ τὶς Ἐκδόσεις Ἁρμὸς τὸ νέο βιβλίο του π. Νικολάου Λουδοβίκου, μὲ τίτλο «Ἀναλογικὲς Ταυτότητες: Ἡ δημιουργία τοῦ Χριστιανικοῦ ἑαυτοῦ» [...] Στὸ πρῶτο μέρος ἀναλύεται ἡ ἀνθρωπολογικὴ διάσταση τοῦ «ὁμοουσίου» ὡς «μετοχὴ ἐν διανομῇ» στὶς θεῖες ἐνέργειες, ὡς ἀναλογία συνέργειας μεταξὺ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου , κατὰ τὸ παράδειγμα τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου. Στὸ δεύτερο μέρος ἀναζητοῦνται οἱ ρίζες καὶ οἱ ἱστορικὲς συνέπειες τοῦ ὑπερβατικοῦ ὑποκειμενισμοῦ, μέσα ἀπὸ μία συναρπαστικὴ ἀντίστιξη ποὺ συνδέει τον Εὐάγριο καὶ τὸν Αὐγουστῖνο μὲ τοὺς Husserl, Heidegger, Wittgenstein κ.α. Περαιτέρω, προτείνεται μία Πατερικῆς ἐμπνεύσεως «δι-ἐν-νοημάτωσῃ» ὡς ἀντίδοτο στὶς σολιψιστικὲς φενᾶκες της «αὐτό-καθολικοποίησης» καὶ τῆς αὐτο-θέωσης. Στὸ τρίτο μέρος ξεκινᾶ ἕνας πολὺ ἐνδιαφέρων διάλογος μεταξὺ θεολογίας καὶ ψυχανάλυσης, μέσῳ τοῦ ὁποίου διατυπώνονται πρωτότυπες ἔννοιες, ὅπως ὁ «ὁμοούσιος ἑαυτός», ἡ «διαλογικὴ ἐπιθυμία», τὸ «ἐνδον-διά-σύν-εἶναι», ἡ «μετοχὴ ὡς διανομὴ» καὶ ἡ «διεννοημάτωση»."

29 Δεκεμβρίου 2025

Η σκοτεινή πλευρά του διαδικτύου

 Τοῦ Ιωάννη Σαρρῆ, ἀναδημοσίευση ἀπὸ τὸ τεῦχος ΚΣΤ΄ τοῦ περιοδικοῦ "Τὸ Ἔνζυμο", σελ.12-21.  

Τὸ διαδίκτυο εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ ἐλάχιστα –πλὴν αὐξανόμενα– τεχνολογικὰ ἐπιτεύγματα ποὺ ἐπηρεάζουν τοὺς χρῆστες τους περισσότερο ἀπ’ ὅτι ἐκεῖνοι αὐτά, ἐνῷ γιὰ πολλοὺς ἔχει πλέον ἀναβαθμιστεῖ ἀπὸ μέσο σὲ αὐτοσκοπό. […] ἐλάχιστοι διευρύνουν τὶς γνώσεις τους ἀξιοποιῶντας τὶς δυνατότητες αὐτοῦ τοῦ φοβεροῦ ἐργαλείου. Οἱ περισσότεροι τὸ χρησιμοποιοῦν ἁπλῶς γιὰ νὰ ἱκανοποιοῦν τὶς ἕξεις τους καὶ νὰ διασκεδάζου ἐπιπόλαια. Ἡ χρήση τοῦ διαδικτύου συνδέεται μὲ σοβαροὺς κινδύνους γιὰ μεγάλο μέρος τῆς κοινωνίας. […] Τὸ ζητούμενο εἶναι οἱ ἄνθρωποι νὰ (ἐπαν)ανακαλύψουν μία πηγὴ ὀντολογικοῦ νοήματος στὴν ζωή τους, ὥστε νὰ μὴν ἀναζητοῦν εἰς μάτην εἰκονικὰ νοήματα σὲ ἐπικίνδυνες ἕξεις τοῦ διαδικτύου καὶ ὄχι μόνον. Γιατί κανένας Ἄνθρωπος ποὺ βιώνει ὑπαρξιακὴ πληρότητα δὲν καταδέχεται νὰ γίνει δοῦλος μηχανῶν καὶ ψηφίων.

12 Σεπτεμβρίου 2025

Άχρονα Κάτοπτρα - ποιητική συλλογή

 Την άνοιξη του 2025 κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Ζήτρος η ποιητική συλλογή του Γιάννη Δ. Σαρρή με τίτλο "Άχρονα Κάτοπτρα".


"Ήδη από τα χρόνια του Ηρακλείτου, το ορμητικό νερό των ποταμών συμβολίζει την κίνηση και την αλλαγή. Η παροχή του, όμως, δύσκολα μεταβάλλεται, διαυγάζοντας μια σταθερότητα. Σε όλες τις εποχές οι άνθρωποι ποθούσαν κάποια σταθερότητα. Ωστόσο, ο Χρόνος Κρόνος με συνέπεια καταβροχθίζει τα γεννήματά του, σπέρνοντας αναρριχητικά ζιζάνια πλησίον κάθε Πύργου της Βαβέλ. Η a priori υποψία της θνητότητας των πραγμάτων συνεπιφέρει αγωνία ή ένα ακαταμάχητο αίσθημα ματαιότητας. Πολλές μνημειώδεις δημιουργίες μα και ισάριθμες συμφορές αφορμήθηκαν από την ενθύμηση του θανάτου. Άραγε υπάρχει θεραπεία για αυτόν; Σε μια ζωή χωρίς αρχές, σε πελάγη δίχως ορατές ακτές, μοιραία απομένουν δύο επιλογές. Ν’ αγκαλιάσεις την αυτοεκπληρούμενη προφητεία του μηδενισμού ή ν’ αποζητήσεις μέχρι τέλους μια πυξίδα, κατά προτίμηση μία δοκιμασμένη πυξίδα, για να σε κατευθύνει προς τους λόγους και το νόημα των όντων. 

Η ιστορία των ανθρώπων είναι μία ιστορία τραυμάτων. Κάθε τραύμα έχει προσωπική και κοινωνική διάσταση, διότι πρόσωπο σημαίνει σχέση. Τα εντός αντικατοπτρίζουν τα εκτός. Κι αντίστροφα, η κοινωνία δίνει την εντύπωση πως ζει οργανικά, όπως κάθε μέλος της προσωπικά. Αφού διέλθει από ποικίλες φάσεις, καλείται να αποφασίσει πώς και πού θα παραδώσει τη σκυτάλη της διαδοχής. Συντάσσει θέλοντας και μη διαθήκες, χωρίς καμία εγγύηση για την ευόδωσή τους, εφόσον κάθε γενεά ομνύει αυθόρμητα σε κάποια επανάσταση, τετελεσμένη, εκτυλισσόμενη ή προσδοκώμενη. Οι ουσιαστικές επαναστάσεις, βέβαια, ξεκινούν εκ των ένδον, στους βίους καθημερινών ανθρώπων, που αθροίζονται. Εάν εξέλιπε η ανάγκη του, αυτό το μήνυμα δεν θα ‘ταν τόσο τετριμμένο σήμερα. Κι εδώ ενσκήπτει αμείλικτο το δίλημμα του μηδενός και της πυξίδος, της παραιτήσεως και του αγώνος προς επίτευξη νοήματος, για κάθε άνθρωπο και κάθε συλλογικότητα. Η ανά χείρας ποιητική συλλογή διαπνέεται από την υπόμνηση αυτού του διλήμματος.", από τον πρόλογο της έκδοσης.


Ακολουθούν ενδεικτικά ποιήματα:

14 Αυγούστου 2025

Βυζάντιο και Ρώμη: Οι πολιτικές περιπέτειες των ονομάτων

Τοῦ Ἰωάννη Σαρρῆ, ἀναδημοσίευση ἀπὸ τὸ τεῦχος KE΄ τοῦ περιοδικοῦ "Τὸ Ἔνζυμο", Άνοιξη 2025, σελ.12-23. 


Χρυσὸ ἰστάμενον, Βασίλειος Β΄ (976-1025), πηγή: moneymuseum.com.

Τὸ 2020 ἡ διαβόητη συνδρομητικὴ πλατφόρμα Netflix προέβαλε τὸν πρῶτο κύκλο τῆς σειρᾶς δραματοποιημένων ντοκιμαντὲρ «Rise of Empires: Ottoman», ποὺ πραγματευόταν τὴν ἅλωση τοῦ 1453. Σὲ μία σειρὰ μὲ Τούρκους παραγωγοὺς καὶ ἠθοποιούς, οἱ μεροληπτικὲς, ἂν καὶ ὁμολογουμένως ὀλιγάριθμες, ἱστορικὲς ἀνακρίβειες δὲν ἐξέπληξαν. Σὲ κάποιες σκηνές, μάλιστα, ὁ Κωνσταντῖνος Παλαιολόγος ἐμφανίσθηκε νὰ ὁμιλεῖ, αὐθόρμητα, τὴν λατινικὴ γλῶσσα ἀντὶ γιὰ ἑλληνικά [1]. Δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἀθώου σφάλματος. Τὶς τελευταῖες δεκαετίες ἡ τουρκικὴ προπαγάνδα προωθεῖ μεθοδικὰ τὴν διάκριση ἀνάμεσα στοὺς «Ρωμαίους» (Ροῦμ) κατοίκους τῆς Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας καὶ τοὺς Ἕλληνες (Γιουνᾶν) τῆς ἀντίπερα ὄχθης τοῦ Αἰγαίου, σὲ μιὰ ἀπόπειρα ἱστορικῆς οἰκειοποίησης τῶν πρώτων. Ἄλλωστε, ὑπὸ τὴν ὀπτικὴ ἑνὸς οὐδέτερου ξένου, ἂν οἱ Κωνσταντινουπολῖτες τοῦ 15ου αἰῶνος θεωρηθοῦν νέτα σκέτα, δίχως ἀστερίσκους, «κανονικοὶ Ρωμαῖοι», τότε δὲν εἶναι περίεργο νὰ ὁμιλοῦν καὶ τὴν γλῶσσα τῶν κανονικῶν Ρωμαίων. Στὸ ἴδιο μῆκος κύματος, οἱ τουρκικὲς ἀρχὲς χαρακτηρίζουν τὰ ἀρχαιοελληνικὰ μνημεῖα τῆς Μικρᾶς Ἀσίας σὰν «ρωμαϊκά», ἀποσιωπῶντας μὲ κάθε τρόπο τὴν ἀρχέγονη παρουσία τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐκεῖ. Δυστυχῶς, οἱ θέσεις τους ἐνισχύονται ἀναπάντεχα καὶ ἀπὸ ὁρισμένες φωνὲς στὴν Ἑλλάδα.

15 Ιουλίου 2025

Η πρόσληψη του Νίτσε από τα φασιστικά καθεστώτα του Μεσοπολέμου

Ἀπόσπασμα ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ Ἰωάννη Σαρρῆ "Στὴν Αὐγὴ τῶν Εἰδώλων: ὁ Φρειδερῖκος Νίτσε ὡς προφήτης τοῦ μηδενός", Ἐκδόσεις Ἔξοδος 2025, σελ.101-120. 

[...] Ἡ σχετικὴ μὲ τὸν Νίτσε βιβλιογραφία βρίθει -ἀπὸ τὴν μία πλευρά- ἀναλύσεων ποὺ τὸν χαρακτηρίζουν ὡς πρόδρομο τοῦ φασισμοῦ καί, ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, φωνῶν ποὺ τὸν ὑπερασπίζονται διαχωρίζοντάς τον ἀπὸ τὴν ναζιστικὴ καπηλεία τοῦ ἔργου του. Αὐτὴ ἡ κατηγορία «ὑπερασπιστῶν» τοῦ Νίτσε, ποὺ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἀποτελοῦν ἐνθέρμους θαυμαστές του, παρουσιάζει ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον. Ὁ ἴδιος ὁ Ἀδόλφος Χίτλερ ἐνεχείρισε στὸν Μουσσολίνι ὡς δῶρο γενεθλίων τὰ ἅπαντα τοῦ Νίτσε τὸ 1943 [163] καὶ μερίμνησε, ὥστε νὰ διανεμηθοῦν 150.000 ἀντίτυπα τοῦ «Τάδε ἔφη Ζαρατούστρα» σὲ Γερμανοὺς στρατιῶτες κατὰ τὸν Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο [164]. Ἀμφότεροι οἱ δικτάτορες ἐκτιμοῦσαν ἰδιαίτερα τὸν Νίτσε -δὲν χωρεῖ ἀμφιβολία περὶ αὐτοῦ [165]. Ὡστόσο, οἱ «ὑπερασπιστές» τοῦ Νίτσε ἰσχυρίζονται ὅτι οἱ φασιστὲς καὶ οἱ ἐθνικοσοσιαλιστὲς παραποίησαν τὶς ἰδέες τοῦ Νίτσε, γιὰ νὰ τὶς ἐκμεταλλευθοῦν πολιτικά. Κατὰ τὴν γνώμη τοῦ γράφοντος, πάντως, αὐτοὶ οἱ καλοπροαίρετοι ὑπερασπιστὲς ἀφορμῶνται ἀπὸ ἕνα ἠθικὸ ἐφαλτήριο, καθὼς στὴν πλειονότητά τους ἔχουν ἀναγνωρίσει τὸν φασισμὸ σὰν τό «κακό» στρατόπεδο τῆς ἱστορίας καὶ τὴν δημοκρατία σὰν τό «καλό». Ὑπ’ αὐτῆς τῆς θεωρήσεως «ἀγχώνονται» νὰ ἀποκαταστήσουν ἠθικὰ τὸν «ἀνηθικιστή» Νίτσε. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπο, βέβαια, ἀψηφοῦν ἀθέλητα τήν, ἀορίστου κυριολεξίας, νιτσεϊκὴ ἐπιταγὴ περὶ ὑπερβάσεως τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ κακοῦ. 

17 Απριλίου 2025

ΣΤΗΝ ΑΥΓΗ ΤΩΝ ΕΙΔΩΛΩΝ: Ο Φρειδερίκος Νίτσε ως προφήτης του μηδενός

Τον Απρίλιο του 2025 κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Έξοδος το βιβλίο του Ιωάννη Σαρρή "ΣΤΗΝ ΑΥΓΗ ΤΩΝ ΕΙΔΩΛΩΝ: Ο Φρειδερίκος Νίτσε ως προφήτης του μηδενός".

«Στὶς ἀλκυονίδες ἡμέρες ἑνὸς ἀναπότρεπτου Μηδενισμοῦ, ποὺ ἐπρόκειτο νὰ ῥοκανίσει τὰ πνευματικὰ θεμέλια τῆς Δύσεως, ὁ Νίτσε, σαλπίζοντας παράταιρα σὰν πρώιμο χελιδόνι, προέβη σὲ ὁρισμένες σκληρὲς διαπιστώσεις. Ἦταν ἀπὸ τοὺς πρώτους ποὺ ὁμολόγησαν ἀνυποκρίτως ὅτι, σὲ μία κοινωνία χωρὶς Θεὸ καὶ ἀντικειμενικὰ μέτρα τῆς ἀλήθειας, οἱ μεταφυσικὲς βεβαιότητες διαλύονται, ἐνῶ τὸ καλὸ καὶ τὸ κακὸ ἀποχαιρετοῦν τὰ σημαινόμενά τους. Σ’ ἕναν κόσμο ὅπου ἀγνοοῦνται οἱ λόγοι τῶν ὄντων καὶ ὁ σκοπὸς τοῦ γίγνεσθαι, οἱ ἀξίες ἀποθνήσκουν καὶ τὰ πάντα ἐπιτρέπονται. Οἱ διαγνώσεις αὐτοῦ τοῦ ὀξυδερκοῦς «φυσιολόγου» στάθηκαν ὑποδειγματικές, ἀλλὰ οἱ θεραπεῖες ποὺ πρότεινε, ἂν πρότεινε ποτὲ τέτοιες, δὲν εἶχαν αἴσια ἔκβαση, καθόσον ἡ «δύναμη» ἀπὸ μόνη της ἀπέτυχε νὰ μεταξιώσει τὸν ἀποτελματωμένο μας πολιτισμό.

Ὁ Νίτσε φλέρταρε ἐπικίνδυνα μὲ τὸ μηδέν· κοιτοῦσε ἐπίμονα τὴν ἄβυσσο, γνωρίζοντας πὼς τὸν κοιτὰ κι αὐτή. Καὶ στὸ τραγικὸ λυκόφως τῆς ζωῆς του, τὸν κατάπιε. Φαίνεται πὼς δὲν ἐκλείπουν οἱ τραγικοὶ ἥρωες ποὺ προτίθενται νὰ ἐπαναλάβουν τὸ προσωπικό του πείραμα, ὡσὰν εἰδωλοκλάστες κι εἰδωλοποιοί. Ὁ σύγχρονος κόσμος ἐμπεριέχει στοιχεῖα ἀπὸ τὰ λαμπρότερα ὄνειρα καὶ τοὺς χειρότερους ἐφιάλτες του. Δὲν ἀποκλείεται αὐτὸ νὰ ὀφείλεται ἐν μέρει καὶ στὴν διδασκαλία του ἢ τουλάχιστον στὸ πνεῦμα τῶν ἐποχῶν ποὺ ἐξέφρασε καὶ προοικονόμησε.

Ἡ παροῦσα συλλογὴ μελετημάτων ἀποσκοπεῖ στὴν παρουσίαση καὶ τὴν ἀξιολόγηση τῶν πιὸ ῥηξικέλευθων νιτσεϊκῶν ἰδεῶν καὶ τῶν προσλήψεών τους, φωταγωγώντας παράλληλα κάποιες ἀπὸ τὶς ἱστορικές τους συνέπειες. Ἐμφορεῖται ἀπὸ μία σαφῆ κριτικὴ διάθεση, ἡ ὁποία ὅμως δὲν γίνεται μηδενιστική.» (Ἀπὸ τὴν παρουσίαση στὸ ὀπισθόφυλλο του βιβλίου)

1 Απριλίου 2025

Οι μεταδομιστικές αναγνώσεις του Φρειδερίκου Νίτσε

Ὁ Φρειδερῖκος Νίτσε θεωρεῖται πολέμιος καὶ ἐμπνευστὴς διαφόρων ἰδεολογιῶν, ἀτομικῶν καὶ μαζικῶν. Τὸ παρὸν κεφάλαιο, ποὺ ἀποτελεῖ προδημοσίευση ἀπὸ τὸ βιβλίο «Στὴν Αὐγὴ τῶν Εἰδώλων» (Ἐκδόσεις Ἔξοδος, 2025), ἑστιάζει στὴν ἐπιρροὴ ποὺ ἄσκησε τὸ ἔργο του στοὺς μεταδομιστὲς καὶ τοὺς πρώτους μεταμοντέρνους. Στὸν χῶρο τῶν ἰδεῶν, ἡ δεκαετία τοῦ 1960 ἀποκλήθηκε «νιτσεϊκὴ ἀναγέννηση», καθὼς ἐπιφανεῖς διανοητὲς τῆς μεταδομιστικῆς–μεταμαρξιστικῆς ἀριστερᾶς στὴν Γαλλία προσπάθησαν νὰ ἐπανερμηνεύσουν τὸν Νίτσε μὲ κριτήρια ὑπαρξιστικά, σχετικιστικὰ καὶ πολιτικῶς ἀναρχίζοντα. Χάρη σ’ αὐτὴν τὴν οἰκειοποίηση, τὸ «ναζιστικὸ» στίγμα τοῦ Νίτσε προοδευτικὰ ἐξασθένισε κι ὁ ἴδιος κατέστη ἐκ νέου προσβάσιμος στὸ εὐρὺ κοινὸ καὶ ἰδιαίτερα στοὺς ῥιζοσπάστες τῆς μετανεωτερικότητας.

28 Φεβρουαρίου 2025

Η αναμέτρηση του Νίτσε με τους αρχαίους Έλληνες

Προδημοσίευση ἀπὸ τὸ βιβλίο "Στὴν Αὐγὴ τῶν Εἰδώλων: Ὁ Φρειδερῖκος Νίτσε ὡς προφήτης τοῦ μηδενός" τοῦ Ἰωάννη Σαρρῆ (Ἐκδόσεις Ἔξοδος, 2025).


Α. Διόνυσος ἐναντίον Ἀπόλλωνος

Στὸ παρθενικό του βιβλίο, μὲ τίτλο «Ἡ γέννηση τῆς τραγωδίας μέσα ἀπὸ τὸ πνεῦμα τῆς μουσικῆς» (Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik, 1872), ὁ Φρειδερῖκος Νίτσε ἀνέπτυξε τὴν θεωρία του σχετικὰ μὲ τὸ πῶς οἱ δελφικοὶ θεοὶ Ἀπόλλων καὶ Διόνυσος, ὡς δύο ἀντικρουόμενα πλὴν ὅμως ἀλληλεξαρτώμενα ἀρχέτυπα, ὡς σύμβολα τοῦ ὀνείρου καὶ τῆς μέθης ἀντιστοίχως, σήμαναν δύο στάσεις ζωῆς ποὺ ἐπηρέασαν ἀνταγωνιστικὰ κι ἐν τέλει συμπληρωματικὰ τὴν ἱστορικὴ ἐξέλιξη τῆς τραγωδίας καὶ γενικότερα τῆς ἀρχαιοελληνικῆς τέχνης[i]. Καθ’ ὅλη τὴν ἔκταση τοῦ ἔργου ἡ ξεδιπλούμενη σκέψη του συνδιαλέγεται ἄμεσα μὲ τὴν ὑπερ-ὀρθολογικὴ βουλησιοκεντρικὴ φιλοσοφία τοῦ Ἄρτουρ Σοπενχάουερ καὶ μὲ τὴν ῥομαντικὴ μουσικὴ τοῦ Ῥίχαρντ Βάγκνερ, στοῦ ὁποίου τὶς ἐμπνεύσεις ὁ νεαρὸς Νίτσε διέβλεπε τὴν δυνατότητα ἀναγεννήσεως τῆς τραγωδίας.

31 Ιανουαρίου 2025

Η «Τέταρτη Πολιτική Θεωρία» και η εναντίωσή της στις οικουμενικές αξίες

Στὸν 21ο αἰῶνα, ὁ Ἀλέξανδρος Ντούγκιν, ἀνήκοντας σὲ μία ἰσχνὴ μειονότητα στοχαστῶν ἀνὰ τὴν ὑφήλιο, ἐπιμένει νὰ ἀρθρώνει πρωτότυπο θεωρητικὸ λόγο. Ἡ "Τέταρτη Πολιτικὴ Θεωρία" συγκροτεῖ μία ἰδεολογία ποὺ ὁ ἴδιος συνέθεσε ὡς ἀπάντηση στὴν φιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, συνδυάζοντας κριτικῶς στοιχεῖα ἀπὸ τὶς τρεῖς ἰδεολογίες τῆς νεωτερικότητας (φιλελευθερισμό, κομμουνισμό, φασισμὸ) καὶ συνάμα ὑπερβαίνοντάς τες. Προασπίζοντας, ὡστόσο, ἐνάντια στὶς "οἰκουμενικὲς ἀξίες" τοῦ φιλελευθερισμοῦ, τὸ δικαίωμα κάθε πολιτισμοῦ στὴν διατήρηση τῆς παραδοσιακῆς του ἰδιοσυστασίας, φλερτάρει μὲ τὴν ἀξιολογικὴ οὐδετερότητα ἂν ὄχι καὶ μὲ μία μορφὴ ὀντολογικοῦ σχετικισμοῦ. Σὲ κάθε περίπτωση, ἡ σκόπιμη ἀνάμειξη γεωπολιτικῆς καὶ μεταφυσικῆς στὸν λόγο του ἐνέχει τὸν κίνδυνο παραλείψεων καὶ ἀντιφάσεων.

18 Δεκεμβρίου 2024

Η κατάρρευση του πολιτισμού

"Οι σπουδαίοι πολιτισμοί δεν δολοφονούνται. Θέτουν τέρμα στη ζωή τους με τα ίδια τους τα χέρια."
-Άρνολντ Τόινμπι, A Study of History (1934)

Thomas Cole, The Course of Empire Desolation (1836)

    Τον Οκτώβριο του 2024 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νησίδες το νέο βιβλίο του Αθανασίου Γεωργιλά με τίτλο "Η κατάρρευση του πολιτισμού: Η παρακμή και η πτώση των ανακτορικών κοινωνιών στο Αιγαίο της εποχής του Χαλκού". Πρόκειται για ένα τολμηρό και πρωτότυπο πόνημα που έρχεται να ταράξει τα λιμνάζοντα νερά της σχολαστικού τύπου αρχαιολογίας στην Ελλάδα, ακολουθώντας τον κοινωνιολογικό - ανθρωπολογικό προσανατολισμό των αρχαιολόγων στον αγγλοσαξονικό κόσμο. Όπως υποδηλώνει εύγλωττα ο τίτλος, το πόνημα πραγματεύεται τις συνθήκες που οδήγησαν στην κατάρρευση των ελλαδικών πολιτισμών της εποχής του Χαλκού, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στον Μυκηναϊκό.  Αναλύοντας και συγκρίνοντας τα νεώτερα συμπεράσματα της Αρχαιολογίας, της Ανθρωπολογίας, της Γλωσσολογίας, της Ιστορικοσυγκριτικής μυθολογίας, της Αρχαιογενετικής, της Παλαιοβοτανικής, της Παλαιοκλιματολογίας και άλλων επιστημονικών πεδίων, οι προβληματισμοί του συγγραφέα αφορμώνται από την ιστορία και απολήγουν σε επίκαιρες ανθρωπολογικές υποθέσεις και διαπιστώσεις. 

    Στην επιστημολογική θεμελίωση του βιβλίου σημαντικό ρόλο διαδραματίζει  η θεωρία του ανθρωπολόγου Joseph A. Tainter περί κατάρρευσης των σύνθετων κοινωνιών (The Collapse of complex societies, 1988). Σύμφωνα με τον Tainter, οι επιλογές που οδηγούν έναν πολιτισμό στην άνθησή του ευθύνονται εν τέλει και για την αποδρομή του. Αρχικά, καθώς η αναπτυσσόμενη κοινωνία γίνεται ολοένα και πιο σύνθετη, οι κοινωνικοί ρόλοι που μπορεί να έχει ένα μέλος της αυξάνονται εκθετικά. Το πολιτισμικό σύστημα περιπλέκεται και για την συντήρηση των αυξανόμενων λειτουργιών του απαιτείται εντατικοποίηση της ενεργειακής επένδυσης, της δαπάνης φυσικών και ανθρώπινων πόρων. Πέραν ενός σημείου, όμως, οι διαθέσιμοι πόροι και τα μέσα αξιοποίησής τους δεν μπορούν να υποστηρίξουν αυτήν την εντατικοποίηση, με αποτέλεσμα οι καταβαλλόμενες προσπάθειες να γίνονται δυσανάλογα επίπονες σε σχέση με το αποκομιζόμενο όφελος. Κατά συνέπεια, το κόστος διαβίωσης αυξάνεται και το οικοσύστημα υποβαθμίζεται από την υπερεκμετάλλευση σε συνδυασμό με ενδεχόμενες περιβαλλοντικές μεταβολές. Σε αντίθεση με την έννοια της παρακμής που έχει ηθικό και αξιολογικό υπόβαθρο, η συστημική κατάρρευση μπορεί να υπολογιστεί και να εκφραστεί με τεχνικούς όρους, καθώς αποτελεί μία αντίστροφη της ανάπτυξης διαδικασία που, αρχικά τουλάχιστον, οδηγεί στη συρρίκνωση του πολιτισμού. Στο πλαίσιό της, ατονούν η κοινωνική διαστρωμάτωση, η κοινωνική κινητικότητα και οι επαγγελματικές εξειδικεύσεις. Επιπλέον, μειώνονται οι οικονομικές συναλλαγές και η ροή πληροφοριών και εμπορευμάτων από και προς μακρινές περιοχές. Αναπόδραστα, εξασθενίζει ο ιδεολογικός και διοικητικός έλεγχος της κεντρικής εξουσίας πάνω στις μάζες και εμφανίζονται τάσεις αυτονόμησης στην περιφέρεια, που ενδέχεται να προκαλέσουν εμφύλιες συγκρούσεις και κοινωνικές ανατροπές. Παρά την τελική εξάρθρωση του διοικητικού συστήματος, βέβαια, ο υφιστάμενος πολιτισμός μπορεί να αναβιώσει από εσωστρεφείς κοινότητες μικρότερης κλίμακας, που παρουσιάζουν μεγαλύτερη ευελιξία προσαρμογής στις νέες συνθήκες σε σχέση με το δύσκαμπτο σύστημα που κατέρρευσε και άρα ανθεκτικότητα. 

12 Δεκεμβρίου 2024

Βιβλιοπαρουσίαση: «Η ΘΥΣΙΑ» του Νικόλα Γκιμπιρίτη (εκδόσεις ΝΗΣΙΔΕΣ, 2023)


     Του Αθανασίου Γεωργιλά


    Το πρώτο πράγμα που οφείλουμε όταν παρουσιάζουμε ένα νέο βιβλίο είναι να το κατατάξουμε στο συγγραφικό είδος που ανήκει. Ασφαλώς, η πιο αυτονόητη επιλογή για το βιβλίο του Νικόλα Γκιμπιρίτη «Η ΘΥΣΙΑ» θα ήταν να το κατατάξουμε στο συγγραφικό είδος του μυθιστορήματος. Αλλά με τον όρο μυθιστόρημα μπορούμε σήμερα να μιλήσουμε σχεδόν για τα πάντα αφού το μυθιστόρημα έχει πάψει πλέον να συνδέεται αποκλειστικά με τη συγγραφική δραστηριότητα και χρησιμοποιείται εκτενώς για να περιγράψει κάθε γλυκανάλατη απόπειρα βιωματικής εκτροπής: από τις πιο σαχλές διαφημίσεις που υπόσχονται ανεπανάληπτες καταναλωτικές εμπειρίες μέχρι τα ευτελή αναγνώσματα «τσέπης» τύπου «Άρλεκιν». Συχνά μάλιστα ακούμε να λένε για κάποιον ότι ζει στον μυθιστορηματικό κόσμο του, εννοώντας ότι ονειροπολεί μια ζωή πέρα από τη ρουτίνα της καθημερινότητας. Συνεπώς, ο όρος «μυθιστόρημα» έχει πάψει να προσδιορίζει το ειδικό συγγραφικό είδος που γνωρίζουμε και σχετίζεται με οτιδήποτε εκτρέπεται από τα αναμενόμενα όρια της συνηθισμένης εμπειρίας. Μυθιστορηματικό είναι το εξαιρετικό, το σπάνιο, το επιτηδευμένο, το μη συνηθισμένο. Είναι ο γαλαζοαίματος πρίγκιπας που αρνείται το στέμμα του, η διάσημη ηθοποιός που αποχαιρετά την καριέρα της για να παντρευτεί έναν Σαουδάραβα Σεΐχη, ο νούμερο ένα δημόσιος κίνδυνος που τρομοκρατεί την κοινωνία. Κάθε εξαιρετική ζωή είναι «μυθιστορηματική» γιατί ξεφεύγει από τα τετριμμένα όρια της πραγματικής ζωής. 

7 Νοεμβρίου 2024

Η σαγήνη του λυκόφωτος - Ποιητική συλλογή

 Τον Σεπτέμβριο του 2024 κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Πηγή η ποιητική συλλογή των Γιάννη Σαρρή και Φανής Παπαϊωάννου με τίτλο "Η σαγήνη του λυκόφωτος".

«Μια διαδρομή από τη χαρά και την οίηση στη συντριβή και τελικά ξανά στην ελπίδα. Η μέρα φωταγωγεί ισότιμα όλων των ανθρώπων τις πράξεις χωρίς να σέβεται κανένα μυστικό. Αναπολούμε τη διαύγειά της μόνο όταν ο ήλιος μάς αποχαιρετά, σε μια καταληκτική παράσταση πορφυρής μεγαλοπρέπειας. Παραδινόμαστε έκπτωτοι στη σαγήνη του λυκόφωτος, προσδοκώντας την αφύπνιση νυχτερινών αισθητηρίων. Καθώς ο πάγος της καθημερινής έγνοιας λιώνει σ’ έναν μονήρη χορό αισθαντικού αναστοχασμού, ο κόσμος φαίνεται ολότελα διαφορετικός, σχεδόν γυμνός, όπως άλλωστε κι ο ταλαίπωρος εαυτός μας.»,  από το οπισθόφυλλο της έκδοσης. 


Ακολουθούν πέντε ενδεικτικά ποιήματα: 

8 Οκτωβρίου 2024

Το Βυζάντιο και η Ρωμιοσύνη πέρα από τα ονόματα

Του Μάριου Νοβακόπουλου*, Άρδην τεύχος 130-131, Ιούνιος – Αύγουστος 2024, σελ. 42-46 (εμπλουτισμένο). Αναδημοσίευση από το Cognosco Team. 

Στη συγκρότηση της ανθρώπινης συνείδησης, τα ονόματα έχουν πάντα μεγάλη σημασία. Γίνονται ισχυρά σύμβολα συσπείρωσης των οικείων και διάκρισης των «άλλων». Ειδικά σε εποχές όπως η σημερινή, που οι λέξεις έχουν χάσει κάθε αγκύρωση με μόνιμα νοήματα και αλλάζουν σημασία από ημέρα σε ημέρα, το όνομα αποτελεί το κόσμημα της συλλογικότητας, η οποία κάνει κάθε τι για να το κατοχυρώσει. Η ονοματολογική διαμάχη μεταξύ Ελλάδος και Σκοπίων, η πρόσφατη απόφαση της Τουρκίας να μένει αμετάφραστο το όνομα Turkiye, αντί Turkey, σε διεθνή χρήση, οι αντίστοιχες σκέψεις της Ινδίας να υιοθετήσει ως διεθνή ονομασία το ιθαγενές Bharat, δείχνουν πόσο σημαντικά είναι τα ονόματα στην διεθνή πολιτική.

Από την άλλη, αυτή η ευκολία με την οποία μπορεί να αναδιαμορφωθεί το περιεχόμενό των ονομάτων, φανερώνει και τα όριά τους. Η σημερινή κατάσταση των κοινωνικών επιστημών, οι οποίες έχουν ανεξαρτητοποιήσει απόλυτα τις κατηγορίες με όρους απολυτότητας του αυτοπροσδιορισμού (στο έθνος, την φυλή, το φύλο κλπ.), ευνοούν ιδιαίτερα αυτό το άδειασμα των συλλογικοτήτων από κάθε σταθερό, παρατηρήσιμο περιεχόμενο. Απομένουν μόνον οι ταυτότητες ως ρητορικές διακηρύξεις, ενώ η σύνδεσή τους με τα εσωτερικά τους στοιχεία θεωρείται πολιτικά αντιδραστική και κοινωνιολογικά ουσιοκρατική. Τούτο δημιουργεί βέβαια το πρόβλημα της μόνιμης ασάφειας και ρευστότητας, πρόσφορο σε κάθε λογής εκμετάλλευση.

31 Ιουλίου 2024

Η προσδοκία της ιστορικής προόδου

Στην εποχή μας, πολλές από τις πλέον αμφιλεγόμενες πολιτικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις που εφαρμόζονται στην δημόσια σφαίρα γίνονται στο όνομα της «προόδου». Η πρόοδος όταν αναφέρεται στην ιστορία, στις ανθρώπινες δραστηριότητες εν τω χρόνω, συνήθως σημαίνει μία πορεία συνεχούς ανελίξεως μέσα από συγκεκριμένους αναβαθμούς. Αυτή η πορεία μπορεί να είναι τυφλή ή να πλησιάζει το τελευταίο σκαλοπάτι μιας ανοδικής κλίμακας, ένα ηθικώς ευκταίο πέρας. Στην τελευταία περίπτωση, η πίστη και η προσμονή της προόδου λαμβάνει εσχατολογικό χαρακτήρα. Ας θυμηθούμε μονάχα την εν έτει 1992 αφελή διακήρυξη του Francis Fukuyama περί του αισίου «τέλους της ιστορίας», το οποίο είχε συνδυάσει την προοπτική της τελεσίδικης επικρατήσεως του φιλελευθερισμού. Ασφαλώς, δεν ήταν ο πρώτος στοχαστής που οραματίσθηκε την οικουμενική εδραίωση της ιδεολογικής του φαντασιώσεως στο τέλος ενός γραμμικά αναπτυσσόμενου «μυστικού σχεδίου» της ιστορίας. Τον 19ο αιώνα ο Karl Marx είχε «προφητεύσει» την ουτοπία της αταξικής κοινωνίας και νωρίτερα οι φιλόσοφοι Kant και Hegel μία ουτοπία καθολικής εμπεδώσεως της ανθρώπινης ελευθερίας στον μέγιστο βαθμό. Προηγουμένως, στην νεωτερική Ευρώπη, εξαγγελίες για την ηθική τελειοποίηση του ανθρώπου είχαν διατυπωθεί από τους θεωρητικούς του Διαφωτισμού τον 18ο αιώνα και νωρίτερα από τους ουμανιστές της Αναγεννήσεως. Τί είναι όμως αυτό που «σχεδιάζει» την ιστορία παρέχοντάς της λογικότητα; Η Θεία Πρόνοια, ο «ορθός λόγος», η τυχαιότητα; Πόθεν εκπορεύεται τελικά αυτή η μεταφυσική πίστη στην πρόοδο; Σίγουρα δεν ήταν πάντοτε δεδομένη.

20 Μαΐου 2024

Μια βιβλιοκρισία για το "Αναζητώντας το κλειδί της Ιστορίας"

Γράφει ο Αθανάσιος Γεωργιλάς

Ήδη από την αρχική σύλληψη της ιδέας της, η συγγραφή του βιβλίου «Αναζητώντας το κλειδί της Ιστορίας» του Ιωάννη Σαρρή βρίσκεται στη δυσχερή θέση να αντιμετωπίζει μνημειώδεις μελέτες στο παρελθόν, που θα έλεγε κανείς ότι έχουν εξαντλήσει αμετακλήτως το ζήτημα του φιλοσοφικού στοχασμού για το απατηλό νόημα της Ιστορίας. 

18 Μαΐου 2024

H θέση του Leo Strauss για τον σχετικισμό και την ιστορική συνείδηση της νεωτερικότητας

Ο Leo Strauss (1899 - 1973) θεωρείται ως ένας από τους επιδραστικότερους συντηρητικούς πολιτικούς φιλοσόφους του 20ου αιώνα. Μεταξύ των ιδεών του παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η κριτική που άσκησε στην ιστορική συνείδηση της Νεωτερικότητας. Ο Strauss συμφωνούσε με την δήλωση του Hegel ότι το «τέλος της ιστορίας» θα συνεπαγόταν το τέλος της φιλοσοφίας, τουλάχιστον της πολιτικής φιλοσοφίας, αλλά δεν επιζήτησε κάτι τέτοιο. Παρέμεινε επιφυλακτικός έναντι φωνών που ευαγγελίζονταν κάποια οριστική λύση σε φιλοσοφικά ή πολιτικά προβλήματα και πίστευε πως εάν τελικά οικοδομείτο στο μέλλον ένα οικουμενικό κράτος αυτό θα διολίσθαινε αναπόδραστα σε τυραννία. Συνεπώς, κατήγγειλε τόσο τον φασισμό όσο και τον κομμουνισμό. Δεν χαρίστηκε όμως στον φιλελευθερισμό του 20 ου αιώνα, ο οποίος σε αντίθεση με την κλασική παράδοση που προσανατόλιζε σταθερά την ελευθερία στην επίτευξη της ανθρώπινης αριστείας, προήγαγε έναν τύπο οικουμενικής ατομικιστικής ελευθερίας ως αυταξίας, έναν ηδονιστικό «επιτρεπτικό εξισωτισμό», μία σχετικιστική ανοχή των πάντων που αδιαφορούσε για την αξιολογία των όντων αν δεν την καταδίκαζε κιόλας. Ενώ λοιπόν το ποδοπάτημα της παραδόσεως από τους πολιτικούς ολοκληρωτισμούς εκδηλωνόταν ως βίαιος μηδενισμός, ο φιλελευθερισμός θεμελίωνε έναν «ευγενικότερο» πλην εξίσου αποτελεσματικό αξιακό μηδενισμό. Στις πολιτικές επιστήμες, ειδικότερα, ο Strauss απέρριψε την φιλελεύθερη τάση για διατύπωση «ουδέτερων» κρίσεων δίχως αξιολογικό περιεχόμενο. 

10 Απριλίου 2024

Εξουσία και συλλογική ανωριμότητα στον 21ο αιώνα


Ἀπὸ τὸ ἐξώφυλλο τοῦ περιοδικοῦ The Economist, Ἀπρίλιος 2020.

Α. Ψυχολογικοὶ ἀνθρωπότυποι σὲ μία ἐποχὴ κρίσεων

Τὴν τελευταία εἰκοσαετία τὰ Μέσα Μαζικῆς Ἐνημερώσεως τοῦ δυτικοῦ κόσμου, κατὰ τρόπο συντεταγμένο (ἴσως καὶ ὕποπτο ὡς πρὸς τὴν κοινοτοπία τῶν καθετοποιημένα μεταδιδόμενων λέξεων, μηνυμάτων καὶ εἰκόνων), ἔχουν «ἐκπαιδεύσει» τὴν κοινὴ γνώμη σὲ μία σειρὰ ζητημάτων, προβάλλοντας κατὰ κανόνα μία συγκεκριμένη θέση ὡς σωστή, προοδευτικὴ καὶ θεσμικὰ ἀποδεκτή. Μάλιστα, ὅσο σοβαρότερη φαίνεται νὰ εἶναι μία κρίση ποὺ παρουσιάζεται ὡς παγκοσμιοποιημένη, τόσο αὐστηρότερη γίνεται καὶ ἡ πειθαρχία αὐτῶν τῶν δημοσιογραφικῶν μέσων καὶ τῶν πλατφορμῶν κοινωνικῆς δικτυώσεως στὴν ἐπίσημη «θεσμικὴ» γραμμή, ἡ ὁποία συνάδει κατὰ κανόνα μὲ τὰ συμφέροντα τοῦ βαθέος κράτους τῆς «Pax Americana» καὶ κατ’ ἐπέκταση τῆς παγκοσμιοποιήσεως ποὺ προάγουν οἱ νεοφιλελεύθερες ἐλίτ. Ἡ κρίση τῆς «ἰσλαμικῆς τρομοκρατίας» στὶς ἀρχὲς τοῦ αἰῶνος, ἡ παγκόσμια οἰκονομικὴ ὕφεση μετὰ τὸ 2008, ἡ πανδημία τοῦ COVID-19, ἡ κλιματικὴ ἀλλαγή, ὁ πόλεμος στὴν Οὐκρανία κ.ἄ., διέπονται ἀπὸ ὁρισμένα κοινὰ γνωρίσματα στὴν πρόσληψή τους ἀπὸ τὰ Μ.Μ.Ε. Παρουσιάσθηκαν ὅλα ὡς σαφῆ, πλήρως ἀποκρυσταλλωμένα προβλήματα, μὲ αὐτονόητες αἰτίες καὶ ἀδιαμφισβήτητες λύσεις, οἱ ὁποῖες ὁδηγοῦν στὴν μεταβίβαση δικαιωμάτων καὶ ἐλευθεριῶν ἀπὸ τοὺς πολῖτες στὰ κράτη καὶ ἀπὸ τὰ κράτη σὲ ὑπερεθνικοὺς θεσμοὺς ἀνωνύμων τεχνοκρατῶν καὶ μονοπώλια πολυεθνικῶν. Ἡ αὐτονόητη ἀπάντηση στὴν τρομοκρατία ἦταν ἡ ἠλεκτρονικὴ ἐπιτήρηση τῶν πολιτῶν, στὴν οἰκονομικὴ κρίση ἡ λιτότητα καὶ ἡ συμπίεση τῶν μικρῶν ἐπιχειρήσεων, στὴν πανδημία ἡ ὑποχρεωτικότητα ἐγκλεισμῶν καὶ ἰατρικῶν πράξεων, στὴν κλιματικὴ ἀλλαγὴ ἡ ἐπιβολὴ φόρων καὶ περαιτέρω περιορισμῶν. Ἀσφαλῶς, ἡ καλλιέργεια φόβου συνέστησε ἀναγκαία προϋπόθεση γιὰ τὴν ἀποδοχὴ καὶ ἐνίοτε γιὰ τὸ καλωσόρισμα τέτοιας ἄρσεως ἐλευθεριῶν. Ἡ Naomi Klein στὸ περιβόητο “Δόγμα τοῦ Σόκ” (2007) ἔχει ἀναλύσει ἐκτενῶς πῶς οἱ ἐλὶτ ἀξιοποιοῦν τὶς καταστροφὲς γιὰ νὰ διεκπεραιώνουν μεταρρυθμιστικοὺς στόχους. Ὅμως, οἱ δυνατότητες πολιτικῆς διαχειρίσεως τῆς συλλογικῆς δυστυχίας εἶναι εὐρύτερες καὶ ἐξακολουθοῦν νὰ ἀποτελοῦν ταμποῦ γιὰ τὶς «πολιτικὰ ὀρθὲς» ἀκαδημίες. Τὸ παρὸν κείμενο δὲν ἐξετάζει τὴν (ἐνδεχομένως ὑπαρκτὴ) ὀρθότητα τῶν ἀνωτέρω μηνυμάτων καὶ μέτρων, ἀλλὰ τὴν σχέση τους μὲ τὴν ψυχολογία τῶν δυτικῶν μαζῶν. Γιὰ αὐτὸν τὸν λόγο, ἐπὶ τοῦ παρόντος θὰ ἀποφευχθεῖ κατὰ τὸ δυνατὸν ἡ μοιραία προέκταση τέτοιων διαπιστώσεων στὴν σφαῖρα τῶν (εὐλόγων ἢ ἀλόγων) θεωριῶν συνωμοσίας. Ἄλλωστε, στὴν μετανεωτερικὴ δίνη του 21ου αἰῶνος ὅπου τ@ πάντ@ στροβιλίζονται ἀνερμάτιστα, ἡ καιροσκοπικὴ ἐκμετάλλευση τῶν εἰδήσεων ἀποβαίνει σημαντικότερη ἀπὸ τὴν ὅποια ἀλήθεια ἢ τὸ ψεῦδος ποὺ περικλείουν.