Η ιστορική εξέλιξη της "βυζαντινής" ταυτότητας και η ελληνική της διάσταση

Aπό το βιβλίο "ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ: Ιστορία, Ταυτότητα, Πολιτισμός" του Ιωάννη Σαρρή, που κυκλοφόρησε τον Ιούνιο του 2022 από τις Εκδόσεις Ζήτρος (1ο μέρος κεφαλαίου ΙΒ΄: "Έθνος, γένος και συλλογική ταυτότητα", σελ.267-277).

Ο Δαυίδ συνθέτοντας ψαλμούς, δίπλα στην προσωποποιημένη Μελωδία. Ιστόρηση του 10ου αιώνος από το "Ψαλτήρι των Παρισίων". Bibliothèque Nationale MS. gr. 139, Παρίσι.

   Η αρχαία ελληνική λέξη ἔθνος, είτε αυτούσια (ethno-) είτε δια της λατινογενούς αντιστοίχου της (nation), χρησιμοποιήθηκε επί χιλιετίες για να περιγράψει, σε διάφορες περιστάσεις, έναν ομοιογενή λαό με συγκροτημένη ταυτότητα και συναίσθηση της μοναδικότητός του. Προς το παρόν θα μεταχειρισθούμε αυτόν τον πολύ απλοϊκό και άρα κοινώς αποδεκτό ορισμό, χωρίς να παραγνωρίζουμε ότι έχουν διατυπωθεί πολλοί, ενίοτε αλληλοσυγκρουόμενοι ορισμοί. Η αντίληψη της εθνικής ταυτότητος μεταβάλλεται από εποχή σε εποχή, από πολιτισμό σε πολιτισμό και από έθνος σε έθνος. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, εφόσον δεν αντιμετωπίζεται σύμφωνα με τα δεδομένα της εκάστοτε συγκυρίας, τυγχάνει συχνά παρανοήσεων και ιδεολογικής αποχρώσεως στρεβλώσεων. Εν τούτοις, η κριτική εξέταση του τρόπου δια του οποίου εξελίχθηκε η περί έθνους αντίληψη στην υπερχιλιετή ιστορία του Βυζαντίου οδηγεί σε πολύ ενδιαφέροντα συμπεράσματα ιστορικής, εθνολογικής και κοινωνιολογικής φύσεως. Ας δούμε, λοιπόν, ποιος ήταν κάθε φορά ο καθοριστικότερος παράγων που συνέδεε οριζοντίως τους Ρωμιούς.

Ο Wilhelm Wundt και οι απαρχές της ψυχολογικής επιστήμης

Wilhelm Maximilian Wundt (1832-1920)

Το ενδιαφέρον για την φύση και τις λειτουργίες της αντίληψης, της νόησης, των συναισθημάτων και κάθε τινός σχετιζομένου με την μυστηριώδη έννοια της «ψυχής» δεν είναι πρόσφατο. Είναι σύμφυτο με την πολιτισμική ανέλιξη του ανθρώπου και την πηγαία ανάγκη του για αυτογνωσία και ετερογνωσία. Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, το γεγονός ότι κάθε εποχή και πολιτισμός έχει γεννήσει παραδόσεις, στοχασμούς και μύθους που σήμερα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ψυχολογικοί. Άλλωστε, τα έργα πρωτοπόρων της ψυχανάλυσης, όπως του Sigmund Freud και του Carl Jung, βρίθουν μυθολογικών συμβολισμών και επιρροών. Από αρχαιοτάτων χρόνων, οι διερωτήσεις αναφορικά με τον ανθρώπινο ψυχισμό εκπορεύονταν από τον χώρο της φιλοσοφίας. Ωστόσο, από τον 18ο αιώνα κι έπειτα, ο νεωτερικός ορθολογισμός του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού ανέδειξε την επιστημονική μέθοδο ως τον μοναδικό τρόπο απόκτησης συστηματικά επαληθευόμενων γνώσεων για τον φυσικό κόσμο. Η επιστημονική μέθοδος βασιζόταν στις αρχές του Θετικισμού και έτσι περιελάμβανε την διατύπωση επιστημονικών υποθέσεων ερειδόμενων στον ορθό λόγο και τον έλεγχο αυτών μέσω πειραμάτων και εμπειρικής παρατήρησης. Οι άνθρωποι ζουν εντός του φυσικού κόσμου, αλλά μπορούν να μελετηθούν με θετικιστικά εργαλεία όπως το περιβάλλον τους; Η βιολογία έδωσε μία καταφατική απάντηση, η οποία ίσχυε τουλάχιστον για το άμεσα παρατηρήσιμο σώμα τους. Τί γίνεται όμως με την «αόρατη» ψυχή τους; Τον 19ο αιώνα κάποιοι επιστήμονες, με προεξάρχοντα τον Γερμανό Wilhelm Wundt (1832-1920), υποστήριξαν ότι με την ίδια επιστημονική μέθοδο μπορούν να διερευνηθούν και οι πνευματικές λειτουργίες των ανθρώπων, εφόσον ακόμη και ό,τι δεν εποπτεύεται άμεσα από τις αισθήσεις αφήνει εποπτεύσιμα τα αποτελέσματά του και δύναται να οριστεί από τον λόγο.

Βιβλιοκριτική: "Σκιά θανάτου", του Γιώργου Δρίτσα

   Τον Απρίλιο του 2022, κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Οδός Πανός η πρώτη ποιητική συλλογή του Γιώργου Δρίτσα, με τίτλο «σκιά θανάτου». Όπως προϊδεάζει ο τίτλος, πρόκειται για μία μακάβρια και εκφραστικά τολμηρή περιπλάνηση σε έναν κόσμο νεκροζώντανων σκιών, στον κόσμο μας. Μέσα στην ορμητική δίνη του κοσμικού γίγνεσθαι, στο αβυσσαλέο «πηγάδι του χρόνου και της λησμονιάς», ο σύγχρονος άνθρωπος νιώθει μετέωρος στη γη και θαμμένος στον ουρανό, ιδεαλιστής στην καθημερινή μιζέρια μα κι αβοήθητα ζωώδης προ των στερνών της ζωής, όντας σκεπασμένος με ένα -αρκούντως μονωτικό- πέπλο «αφελούς ξεγνοιασιάς». Σαν ένα παιδάκι που παίζει φυσαρμόνικα σε μια ξύλινη κούνια, ανορθολογικά, με μόνον εμφανή λόγο την απόλαυση του ήχου. Εν τούτοις οι φαύλοι κύκλοι, η φενάκη αν προτιμάτε, δεν κοροϊδεύει τον θάνατο, αν και πολλοί επιχείρησαν ματαίως την εξαπάτησή του, ως πρόσκαιρη θυσία για μια ψευδεπίγραφη ανακούφιση της αυτοεικόνας του Εγώ. Μπορεί όμως να εξαπατηθεί ο θάνατος υπό συνθήκες; Ίσως από κάποιον αρχαίο ιππότη αξιοπρεπέστερου ήθους; Ή μήπως κι εκείνου η σκουριασμένη πανοπλία φαντάζει εξίσου μάταιη πλέον; Ήδη χρησιμοποίησα πολλές λέξεις και, μη δυνάμενος να σφετεριστώ την αυθεντικά αυθόρμητη γραφίδα του ποιητή, σας παραπέμπω στα ίδια τα ποιήματά του για πλειότερο λυρισμό νιτσεϊκής υφής. Σειρές ποιημάτων όπως «οι παρατηρήσεις ενός αυτοκτόνου» και «οι αφορισμοί ενός απόκληρου» και γενικά τα περισσότερα στιχουργήματα έχουν συγκινησιακή δύναμη ικανή να λυγίσει και τους πιο αδιάφορους.

Ο ιουδαϊκός μυστικισμός στο έργο του Sigmund Freud

   Στην εποχή μας, είναι γνωστό ότι ο εβραϊκής καταγωγής Sigmund Freud επέκρινε τις θρησκευτικές πρακτικές και στον δημόσιο λόγο του προήγαγε ένα είδος αθεΐσμού, καταλογίζοντας την ιδέα του Θεού στο πρότυπο του "αυταρχικού πατέρα" και το "υπερ-εγώ" του. Ωστόσο, ουδέποτε αποποιήθηκε την ιουδαϊκή πολιτισμική του ταυτότητα, η οποία επέδρασε αναμφίβολα στο έργο του. Ο επίσης Εβραίος ψυχολόγος David Bakan στο βιβλίο του "Freud et la tradition mystique juive" (1958), που κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2020 από τις εκδόσεις Ηριδανός, παρέχει αρκετά τεκμήρια και επιχειρήματα για να πιστεύσουμε ότι ο Φρόυντ όχι μόνον εμπνεόταν από την ιουδαϊκή μυστικιστική παράδοση, αλλά κατέβαλλε και προσπάθειες για να καμουφλάρει τις πηγές της. Δεν είναι λίγοι οι ερευνητές που αντιμετωπίζουν την φροϋδική Ψυχανάλυση ως μία συνειδητή ή ασυνείδητη απόπειρα εκκοσμικεύσεως του ιουδαϊκού μυστικισμού. Για την Marthe Robert, το έργο το Φρόυντ συνέστησε ένα κεφάλαιο της εβραϊκής ιστορίας και το τελευταίο σχόλιο του Ταλμούδ [1].

Ευρετικοί μηχανισμοί: τα "στερεότυπα" ως εξελικτική αναγκαιότητα

   Σύμφωνα με την Γνωστική Ψυχολογία, οι άνθρωποι αντιμετωπίζοντας διάφορα καθημερινά προβλήματα, προκειμένου να απλοποιήσουν και να επισπεύσουν την διαδικασία λήψης αποφάσεων, εφαρμόζουν τους λεγόμενους "ευρετικούς μηχανισμούς" (heuristics), οι οποίοι μέσω ενός συνόλου εμπειρικά μαθημένων κανόνων μειώνουν την πολυπλοκότητα της ακριβούς εκτίμησης πιθανοτήτων και της στατιστικά δομούμενης πρόβλεψης. Ουσιαστικά, αποτελούν "συλλογιστικές συντομεύσεις", παρακάμψεις ενδιαμέσων βημάτων της αυστηρά δομημένης συλλογιστικής διαδικασίας, που θυσιάζουν την ορθολογική ακρίβεια του συμπεράσματος χάριν της γρήγορης εξαγωγής του και της επακόλουθης έγκαιρης αντίδρασης.

Οι ιθαγενείς του Μπραζίλ μέσα από τα μάτια του Pero Vaz de Caminha

"Η Δεύτερη Ινδική Αρμάδα προσαράζει στην Βραζιλία", Oscar Pereira da Silva (1867-1939), Museu Paulista- Πανεπιστήμιο Σάο Πάολο. 

  Το έτος 1500, μία αρμάδα δεκατριών πλοίων υπό τον ναύαρχο Pedro Álvares Cabral αναχώρησε από την Πορτογαλία με τελικό προορισμό το Καλικούτ της Ινδίας, όπου επρόκειτο να οικοδομηθούν αποικιακές εγκαταστάσεις του πορτογαλικού στέμματος. Ωστόσο, οι Πορτογάλοι εξερευνητές θα διεκπεραίωναν ένα διαφορετικό και απρόσμενο, ιστορικών διαστάσεων, έργο. Μετά από μία σύντομη στάση στο Πράσινο Ακρωτήριο, η αρμάδα σάλπαρε με κατεύθυνση προς τον νότιο Ατλαντικό, ίσως με κρυφό στόχο την "ανακάλυψη" και την διεκδίκηση της νότιας αμερικανικής ηπείρου, για της οποίας την ύπαρξη προϋπήρχαν σαφείς ενδείξεις. Πράγματι, στις 22 Απριλίου οι Πορτογάλοι προσάραξαν κοντά στο σημερινό Porto Seguro, στην Bahia της Βραζιλίας. Προτού όμως ξεκινήσουν την δημιουργία αποικίας, ήλθαν για πρώτη φορά σε επαφή με τους ιθαγενείς κατοίκους της φυλής Tupiniquim. Ήταν η συναρπαστική στιγμή της συναντήσεως δύο τελείως αγνώστων και διαφορετικά ανεπτυγμένων πολιτισμών, η οποία δεν ήταν καθόλου βίαιη. Ο αυτόπτης ιππότης Pêro Vaz de Caminha (Πέρο Βας ντε Καμίνια, 1450-1500), στην εικοσαεπτασέλιδη επιστολή του προς τον βασιλιά Manuel, κατέγραψε γλαφυρές και εξαιρετικά ενδιαφέρουσες μαρτυρίες για το πώς οι χριστιανοί εξερευνητές αντιμετώπισαν τους ντόπιους και τανάπαλιν. 

Η Συνδιαλεκτική θεωρία του Eric Berne

  Ο Eric Berne (Eric Lennard Bernstein) ήταν ένας Αμερικανο-καναδός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής, που διέπρεψε στην κοινωνική ψυχολογία. Παρότι είχε ως αφετηρία την ψυχοδυναμική σχολή των φροϋδιστών, δέχθηκε εξίσου ισχυρές επιρροές από τον γνωσιακό συμπεριφορισμό και προοδευτικά αποκόπηκε από αυτήν. Έγινε ευρύτερα γνωστός για την θεωρία του περί Συνδιαλεκτικής αναλύσεως (Transactional analysis), η οποία εξετάζει τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ανθρώπων με "οικονομιστικoύς" όρους και ενθυμίζει σε πολλά σημεία της τους Τέσσερις Λόγους του Jacques Lacan. 

  Ο Berne μετατόπισε την εστίαση της ψυχανάλυσης από το παρελθόν στο παρόν και, ειδικότερα, στο διαπροσωπικό πλαίσιο όπου εντάσσεται ο άνθρωπος. Ωστόσο, το παρόν δεν ανεξαρτητοποιείται από το παρελθόν, καθότι ο εγκέφαλος καταγράφει παιδιόθεν πρωτογενείς σκέψεις και συναισθήματα του ανθρώπου και τείνει να τα αναβιώνει σε μεταγενέστερες φάσεις της ζωής. Η συνδιαλεκτική ανάλυση έχει εφαρμογή στους ανθρώπους, εφόσον αυτοί γεννιούνται υγιείς-φυσιολογικοί, δύνανται να σκέπτονται και έχουν την ευθύνη των επιλογών τους, δηλαδή ορίζουν το μέλλον τους με αποφάσεις τις οποίες μπορούν να τις αλλάζουν. Το "Εγώ" του ανθρώπου, όπως αντανακλάται στην σκέψη, τα συναισθήματα και την συμπεριφορά του, δύναται να ευρίσκεται σε τρείς καταστάσεις, την κατάσταση του Παιδιού (Child state), του Γονέα (Parent state) και του Ενήλικα (Adult state), οι οποίες μας θυμίζουν αντιστοίχως το Εκείνο, το Υπερεγώ και το Εγώ του Φρόυντ. 

Η ανάδυση ενός αβεβαίου αλλά όχι αγνώστου κόσμου

Ρωσικά πυραυλικά συστήματα εν δράσει, σε κοινή στρατιωτική άσκηση με την -δορυφόρο της Ρωσίας- Λευκορωσία. Φωτογραφία δημοσιευθείσα από το ρωσικό υπουργείο άμυνας, 4/2/2022.

  Φεβρουάριος 2022: Σοκ και δέος. Ενόσω οι φλόγες του Πολέμου -του τῶν παντῶν πατρός καί βασιλέως κατά τον Ηράκλειτο- γλείφουν την περιφέρεια της "πολιτισμένης Ευρώπης", ελάχιστες φράσεις δύνανται να περιγράψουν πιστότερα τον ταραγμένο ψυχισμό του δυτικού ανθρώπου, τις τελευταίες ημέρες, τους τελευταίους μήνες, τα τελευταία έτη. Οι διαδοχικές κρίσεις αυξάνονται σε ένταση καθώς το μεταξύ τους διάλειμμα βαίνει τρομακτικά μειούμενο. Από τον "πόλεμο κατά της τρομοκρατίας" και την παγκόσμια οικονομική κρίση περάσαμε στην πανδημία ενός ιού πιθανότατα εργαστηριακά κατασκευασμένου (εκδοχή που πλέον αποδέχονται εμμέσως θεσμικοί των Η.Π.Α. [1] και που είχε αναπτυχθεί στην Φιλαλήθεια [2] όταν τέτοιες "ψεκασμένες" υποθέσεις προκαλούσαν πάραυτα λογοκρισία σε μέσα δικτύωσης). Μετά από μία μακρά περίοδο κοινωνικού διχασμού και σχετικοποίησης των ατομικών ελευθεριών, ολίγες ημέρες μετά την πρωτοφανή για τα δυτικά δεδομένα απόφαση του -αυταρχικού πλην προοδευτικού- "φιλελευθέρου" καθεστώτος του Καναδά να βάλει χέρι σε τραπεζικούς λογαριασμούς διαδηλωτών [3], ακούμε, για πρώτη φορά στον αιώνα μας, απειλές για πυρηνικό πόλεμο [4]. Εξαίφνης οι γεωπολιτικοί αναλυτές εκτόπισαν μαζικά λοιμωξιολόγους και τηλεγιατρούς από τα στασίδια των καναλιών, σε μια εποχή όπου η ενημέρωση πλάθει τα γεγονότα και όχι αντιστρόφως. Τελικά ο 21ος αιώνας δεν έφερε το πολυδιαφημιζόμενο "τέλος της ιστορίας"...  Πώς φθάσαμε όμως ως εδώ; 

Φώτης Κόντογλου - Μυστρᾶς

Θεόρατοι τοῖχοι γιομάτοι μεγάλες παραθύρες, σκουργιασμένοι, σάπιοι, σαραβαλιάζουνται μέρα μὲ τὴ μέρα. Κάθε τόσο ξεκολλᾶ ἀποπάνω τους ἕνα κομμάτι καὶ πέφτει μονοκόμματο στὴ γῆς. Τὰ κοτρώνια γυρίζουνε πάλε πίσω στὴ μάννα τους, ἀγνώριστα, σὰν τὴν πέτρα τοῦ βουνοῦ... 

Στὶς μεριὲς πού᾿χε τὸ χτίριο ξύλα ἀπόμεινε ἡ τρύπα ἀδειανὴ γιατὶ σάπισε τὸ ξύλο. Πρῶτα ἔλειωσ᾿ ὁ ἄνθρωπος ποὺ τὰ ὤριζε, ὕστερα τὰ ροῦχα του, ὕστερα τὰ ξύλα κι ὕστερα σκορπίσανε κ᾿ οἱ πέτρες κ᾿ ἔτσι ξεκουραστήκανε οὖλοι τους. Οἱ σκεπὲς καὶ τὰ πατώματα βουλιάξανε γλήγορα κι ἀπομείνανε μόνο οἱ τέσσεροι τοῖχοι καὶ τοῦτοι πάλε πιάσανε καὶ λειώνανε πιὸ πολὺ κατὰ τὸ μέρος τῆς νοτιᾶς. Κατὰ τὸ βοριὰ ἡ γωνιὰ ἀγαντάρει πολλὰ χρόνια ὑστερώτερα, ὡς ποὺ ἀπομένει ὁλόρθη μία κολόνα ντουβάρι, κι ἀνεμοδέρνεται, κι ὁλοένα λιγνεύει, κι ὁλοένα ξεκοκκαλιάζεται, κ᾿ ἔρχεται σ᾿ ἕναν λογαριασμὸ ποὺ ἡ φύση τό ᾿χει πλιὰ ντροπή της νὰ δώσῃ παραγγελιὰ σὲ κανένα ἀπ᾿ τ᾿ ἀντρειωμένα παλληκάρια της, γιὰ στὸν ἀγέρα, γιὰ στὸν σεισμό, γιὰ στ᾿ ἀστροπελέκι, ν᾿ ἀποτελειώσουνε ἕναν τέτοιον ἀντίμαχο. Τότες πετᾶ ἕνα κοράκι καὶ πάει κι ἀλαφροκάθεται στὴν κορφὴ κείνης τῆς κολώνας, καὶ κεῖ ποὺ κάνει νὰ τανίσῃ τὴ φτερούγα του γιὰ νὰ ψειριστῇ, μονομιᾶς ξεκλειδώνουνται οἱ πέτρες καὶ κουτρουβαλιάζουνται μ᾿ ἕναν κούφιο σαματᾶ, ποὺ λὲς πὼς χωνεύουνε μέσα στὴ γῆς... 

Νοησιαρχία

(ἔμμετρο δεκατετρασύλλαβο)

Πλάι σὲ διάτρητο παράθυρο τὴν δύσι 

τοῦ ἀκούραστου λαμπροῦ Ἡλίου ν’ ἀγναντεύσω 

πόθησα, καθὼς Μορφεὺς ἀποπλανοῦσε φύσι. 

Μὲ τῶν ἄστρων φῶτα θύμησαις θὰ ἁλιεύσω. 

Ἕνας πλέριος στοχασμὸς τὸν κάματο τῆς μέρας 

δὲν κατάφερε ν’ ἀμβλύνη καὶ τὴν κεφαλή μου 

ἔγειρε λυτρωτικὰ εἷς ἁπαλός ἀγέρας. 

Τότε μάρτυς ἔγινα ὀνείρου ὠφελίμου. 

Μὰ ἂν ἦταν ὄνειρο θαρρῶ πὼς δὲν γνωρίζω. 

Αἴφνης ῥάγισε τὴν κεφαλὴ κεφάλι γκρίζο 

καὶ ξεπήδησε μικρὸς ἀητὸς γιομάτος κέφι, 

ποὺ μεμιᾶς ὁρμᾶ νὰ σχίση τ’ οὐρανοῦ τὰ νέφη. 

Μὲ ξέφρενη λαχτάρα στοὺς ἑπτὰ τοὺς οὐρανοὺς 

ἐπέδραμε γιὰ νὰ θαυμάσῃ κόσμους φωτεινούς. 

Ἠσθάνθη παρελθόντος δόξαις, μέλλοντος καημούς, 

ἐνῶ σκιαὶς θυσίαζαν στῆς λήθης τοὺς βωμούς. 

Ὁ ἀετὸς μετὰ πεθύμησε τὸ διάστημα 

νὰ κατακτήσῃ μόλο τὸ μικρὸ τ’ ἀνάστημα. 

Ἀφοῦ λοιπὸν πλησίασε τὸν Ἥλιο, τὰ φτερὰ 

μὰ καὶ τὰ σπλάχν’ ἀνάψαν σὰν λαμπάδες γοερά.