Βιβλιοπαρουσίαση: "Η Μεταφυσική της Προόδου" του Αθανασίου Γεωργιλά

Το φθινόπωρο του 2022 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αρμός το εμβληματικό βιβλίο του Αθανασίου Γεωργιλά "Η Μεταφυσική της Προόδου: Μία ιστορική αναδρομή στη φιλοσοφία της τελειοποιησιμότητας". Πριν την συνολική αξιολόγηση του έργου, κρίνεται δέουσα μία σύντομη και κατ' ανάγκην ατελής ματιά στα πολυσχιδή περιεχόμενά του. Σήμερα, ως πρόοδος νοείται το ατελεύτητο κυνήγι της πλησμονής και της ευφορίας, η χειραφέτησή του ανθρώπου από τα δεσμά της φύσης και της αναγκαιότητας και, εσχάτως, η χειραφέτηση από την ίδια την ανθρωπινότητα. Ενόσω οι σύγχρονοι τεχνο-ουτοπιστές διαφημίζουν τις ορμητικές φιλοδοξίες μιας μετανθρώπινης προόδου δίχως σαφή σκοπό, η ανθρωποκεντρική βελτιοδοξία παλαιότερων εποχών παραχωρεί την θέση της σε μισανθρωπιστικά αιτήματα που αναβλύζουν απογοήτευση. Ο Α. Γεωργιλάς αναλύει αυτά τα φαινόμενα ως απολήξεις του πόθου που νοηματοδότησε εξαρχής την εξέλιξη του δυτικού ιουδαιο-χριστιανικού πολιτισμού, του πόθου για την υπέρβαση της ανθρώπινης φύσης και την τελειοποίηση του ανθρώπου. 

Αγία Σοφία vs Γοτθικοί ναοί: δύο αλλιώτικοι κόσμοι

Γράφει ο Θανάσης Κουκόπουλος, μεταπτυχιακός φοιτητής βυζαντινής αρχαιολογίας και τέχνης Α.Π.Θ.

Εικόνα 1. Αριστερά: Ο Ναός της του Θεού Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Πηγή εικόνας: Byzantine Legacy. Δεξιά: Η δυτική πρόσοψη του γοτθικού Ναού του Αγίου Λαυρεντίου στη Νυρεμβέργη της Γερμανίας (άρχισε να οικοδομείται στα μέσα του 13^ου αι.). Πηγή εικόνας: προσωπικό αρχείο αρθρογράφου.

«Όλες οι θρησκείες οδηγούν στον ίδιο Θεό». «Όλες οι θρησκείες λένε λίγο πολύ τα ίδια πράγματα». Είμαι σίγουρος ότι όλοι λίγο πολύ έχουμε ακούσει τα παραπάνω αυθαίρετα και απλουστευτικά κλισέ. Στη σημερινή μετα-μοντέρνα εποχή της ισοπέδωσης των πάντων και του μηδενισμού οι άνθρωποι βρίσκονται σε μία άνευ προηγουμένου σύγχυση, ιδιαίτερα όσον αφορά το κομμάτι της πίστης. Η τραγική ειρωνεία είναι ότι (υποτίθεται πως) ζούμε σε μία εποχή, στην οποία το περιβόητο και χιλιοπαρεξηγημένο αξίωμα «πίστευε και μη ερεύνα» έχει προ πολλού τεθεί στο εδώλιο του κατηγορουμένου. Με τη διαφορά, βέβαια, ότι ο Χριστός είπε: «ἐρευνᾶτε τὰς γραφάς» (Ιω. 5,39)…

Τελικά το ζήτημα «Θεός» μπορεί να εξεταστεί υπό το πρίσμα του (μάλλον απλουστευτικού, όπως θα δούμε παρακάτω) δυϊστικού διπόλου «πίστη-έρευνα»; Η συγκριτική μελέτη της αρχιτεκτονικής και του διακόσμου της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, όπως ήταν γνωστή στα βυζαντινά χρόνια η Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης, και των γοτθικών ναών της Δυτικής Ευρώπης μπορεί να μας βοηθήσει να δώσουμε απαντήσεις σε αυτά τα κρίσιμα, υπαρξιακά ερωτήματα. Ας ερευνήσουμε, λοιπόν…

Το αμέσως επόμενο κρίσιμο ερώτημα που προκύπτει είναι αν αυτές οι δύο κατηγορίες ναών (και η Αγία Σοφία είναι μία κατηγορία από μόνη της) είναι συγκρίσιμες, δεδομένης της μεγάλης χρονικής απόστασης που τις χωρίζει. Ο ναός της Κωνσταντινούπολης οικοδομείται στο διάστημα 532-537, ενώ ο γοτθικός ρυθμός κάνει την εμφάνισή του στο α΄ μισό του 12^ου αι. Η απάντηση είναι θετική και ο λόγος θα γίνει αντιληπτός από την ανάλυση του κορυφαίου επιτεύγματος της βυζαντινής αρχιτεκτονικής, στην οποία θα περάσω ευθύς αμέσως. 

Η "Σταχομαζώχτρα", του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη

Το διήγημα "Ἡ Σταχομαζώχτρα" του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη δημοσιεύθηκε τα Χριστούγεννα του 1889 στην εφημερίδα "Ἐφημερίς". 

Η Νομική στο Βυζάντιο

Τα κανονιστικά πλαίσια του ρωμαϊκού δικαίου από εποχής Δωδεκαδέλτου απετέλεσαν την βάση του βυζαντινού νομικού πολιτισμού, εμπλουτισμένη με χριστιανικές αρχές και ήθη του ελληνιστικού κόσμου. Κατά την πρότερη περίοδο της λατινικής ρωμαϊκότητος, τα αλληλοδιάδοχα και ενίοτε αντιφατικά, ετεροχρονισμένα ή ελλιπή νομικά κείμενα δεν είχαν τελειωμό. Στην πραγματικότητα, το συγκροτημένο και συνεκτικό σύστημα που σήμερον αποκαλούμε Ρωμαϊκό Δίκαιο περατώθηκε από νομομαθείς γραφειοκράτες στο Βυζάντιο, έως την εποχή του Ιουστινιανείου κώδικος. Ωστόσο, στο Βυζάντιο το ρωμαϊκό δίκαιο είχε μία σαφώς οριοθετημένη κοσμική αποστολή, που ήταν διαφορετική από την ρεπουμπλικάνικη πρόσληψή της στον δυτικό Διαφωτισμό. Το Δίκαιο των νομικών δεν αποτελούσε πηγή ηθικής και αιωνίων αληθειών, αλλά προοριζόταν απλώς να κανονίζει και να διευθετεί διοικητικές, αστικές και ποινικές υποθέσεις. Το Δίκαιο δεν ηδύνατο εν ουδεμία περιπτώσει να υποκαταστήσει τον Λόγο του Ευαγγελίου και τις επιταγές της θείας τάξεως. Εκτός των κοσμικών υπήρχαν και εκκλησιαστικά δικαστήρια, τα οποία όμως εξεδίκαζαν επίσης διαδικαστικές υποθέσεις της Εκκλησίας και χαρακτήριζαν αιρέσεις ως τέτοιες.

Παιδεία και Γραμματεία στο Βυζάντιο

Μετά τους τόπους ορθόδοξης λατρείας, τα πρωτογενή κείμενα αποτελούν την καλλίτερα συντηρημένη κατηγορία πολιτιστικών μνημείων του βυζαντινού κόσμου. Ρωμαίικα λάβαρα, πολυτελή μέγαρα, χρυσοποίκιλτα μεταξωτά και φιλντισένια μικροτεχνήματα έγιναν βορά της λήθης, όμως ο γλαφυρός λόγος της βυζαντινής διανοήσεως θα φωταγωγεί στο διηνεκές τα πεπραγμένα της ρωμαίικης πολιτείας. Επιπλέον, παρέχει μία αδρή εικόνα για τις νόρμες της βυζαντινής παιδείας.

Ήδη από το 425, ο Θεοδόσιος Β΄ είχε εγκαινιάσει το Πανδιδακτήριον της Κωνσταντινουπόλεως, ένα μεγάλο κοσμικό πανεπιστήμιο που σύντομα ξεπέρασε την Ακαδημία Αθηνών σε αίγλη και έργο. Εκεί εδιδάσκοντο φιλοσοφία, γεωμετρία, αριθμητική, αστρονομία, γραμματική, νομική, ρητορική και μουσική. Στην πρωτοβυζαντινή περίοδο, η σχολή φιλοξενούσε την -διατηρήσασα περί τις 120.000 τόμων- βιβλιοθήκη του Ιουλιανού [1953] και εδέχετο ανταγωνισμό από σχολές των υπολοίπων μητροπόλεων του ελληνιστικού κόσμου (σε Αθήνα, Αντιόχεια, Αλεξάνδρεια, Βηρυτό, Γάζα). Αφότου ο Ιουστινιανός έκλεισε την αθηναϊκή Ακαδημία και οι άλλες μητροπόλεις κατεκτήθησαν από Άραβες, απέμεινε μόνον η Κωνσταντινούπολις να παρέχει ανώτατες σπουδές. 

Η γέννηση της Διαλεκτικής και της Οντολογίας - Μέρος Β΄

 

Διαβάστε το Μέρος Α΄ εδώ

[...] Ωστόσο, κάποιοι φιλόσοφοι είχαν επίγνωση των ορίων της ανθρωπίνης φύσεώς τους. Έφθασε η στιγμή να μνημονεύσουμε τους μεγάλους της κλασικής Αθήνας, αρχίζοντας με τον άνθρωπο που οριοθετεί την προ και μετά Σωκράτους εποχή στην φιλοσοφία. Ο Σωκράτης (469-399 π.Χ.) δεν συνέγραψε κανένα έργο όσο ζούσε και η διδασκαλία του διασώζεται χάρη στον Πλάτωνα και τον Ξενοφώντα. Επιπλέον, δεν ανεκάλυψε τίποτε καινούριο ή μάλλον η ανακάλυψή του ήταν μία, η ανθρώπινη άγνοια. Γι’ αυτόν τον λόγο χαρακτηρίστηκε μέγας και εκθειάζεται στο διηνεκές. Ο Σωκράτης δεν αγόρευε με πομπώδεις λόγους, καθώς η διδασκαλία του ξεδιπλωνόταν υπό την  μορφή ερωταπαντήσεων με τον εκάστοτε συνομιλητή. Αυτή ήταν η λεγόμενη «μαιευτική» ή ελεγκτική μέθοδος. Στην αρχή κάθε συζητήσεως καλούσε τον συνομιλητή του να ορίσει το ζητούμενό της, επί του οποίου εθεωρείτο επαΐων, συνήθως μία αρετή, όπως η δικαιοσύνη, η ηθική, η καλοσύνη κ.α. Στην συνέχεια, ο Σωκράτης διά των επιτηδευμένων ερωτήσεών του κατηύθυνε επαγωγικά την συζήτηση, οδηγώντας τον «επαΐοντα» συνομιλητή σε συμπεράσματα γενικότερα και αναγκαία βάσει των προηγηθεισών απαντήσεών του. Τελικώς, τα συμπεράσματα του συνομιλητή απέκλιναν από τους ορισμούς που είχε δώσει αρχικά και ο ίδιος έπεφτε σε αντιφάσεις, οδηγούμενος σε «ἀπορία» και δείχνοντας ότι στην πραγματικότητα δεν ήταν «επαΐων» επί του θέματος. Ουδείς άνθρωπος δύναται να κατέχει σε απόλυτο βαθμό την αλήθεια, το ὄντως ὄν, το «Ἀγαθόν», ούτε φυσικά ο ίδιος, διότι το μόνο που γνώριζε ήταν ότι δεν γνώριζε («ἕν οἶδα, ὅτι οὐδέν οἶδα», Ἀπολογία Σωκράτους 21d). Επομένως, ο Σωκράτης απλώς αποδομούσε βεβαιότητες χωρίς να τις αντικαθιστά με νέες. Κι αυτή η αποδόμηση ελάμβανε συχνά έναν περιπαικτικό χαρακτήρα, με μία εκλεπτυσμένη μορφή ειρωνείας που απεκλήθη «σωκρατική». Τα «καινά δαιμόνια» για τα οποία κατηγορήθηκε στην ουσία αφορούσαν την εισαγωγή της αβεβαιότητας σε «βέβαιες» γνώσεις. Ο Σωκράτης τόλμησε να υποβάλει τις φυσικές, κοινωνικές και θρησκευτικές βεβαιότητες της εποχής στα προσωπικά κριτήρια και τον ζυγό του ατομικού του στοχασμού. Εύλογα θα ισχυριζόταν κάποιος ότι εξήρε την αυτονομία του ανθρώπου, του υποκειμένου αν προτιμάτε, πάνω από τις «ιερές» ή απλά βολικές για τους περισσότερους νόρμες και παραδόσεις. Παρά ταύτα, δεν ήταν αναρχικά αντικοινωνικός. Απεδέχθη ατάραχα την ετυμηγορία του δήμου για την θανατική του καταδίκη, απορρίπτοντας φιλικές προτάσεις αποδράσεως.

Η γέννηση της Διαλεκτικής και της Οντολογίας - Μέρος Α΄

Η ανάλυση των περισσότερων φιλοσοφικών ζητημάτων προϋποθέτει και προεξοφλεί την αναγωγή τους στην αρχαία ελληνική σκέψη, από την οποία και ανέβλυσε η ίδια η έννοια της φιλοσοφίας. Η περιδιάβαση στον στοχασμό ορισμένων εμβληματικών αρχαίων σοφών μας φέρνει αντιμέτωπους με προβληματισμούς που μέχρι σήμερα έχουν επαναληφθεί ξανά και ξανά στον δυτικό κόσμο, με διαφορετικό κάθε φορά μανδύα και υπόβαθρο.

To "γίγνεσθαι" του Ηρακλείτου και το "εἶναι" του Παρμενίδη

Ο Ηράκλειτος, ο «σκοτεινός» φιλόσοφος από την Έφέσο (544-484 π.Χ.), χαρακτηρίσθηκε από τον Hegel ως ο πατέρας της διαλεκτικής. Ο συμπαντικός θεός του Ηρακλείτου, που σε ορισμένα σημεία ενθυμίζει το Άπειρον του Αναξιμάνδρου, ονομάζεται Λόγος. Η λέξη «λόγος» δεν ορίζεται εύκολα και στην αρχαία γραμματεία έχει συνδεθεί με διάφορες σημασίες. Μπορεί να σήμαινε κάτι που έχει ειπωθεί ή γραφεί, την ικανότητα για λογική σκέψη ή έναν συγκεκριμένο (συλ)λογισμό, την αιτία ενός γεγονότος, το μέτρο, την υπόληψη ή έναν ορισμό. Ωστόσο, ο ηρακλείτειος Λόγος τις εμπεριέχει αναβιβάζοντάς τες στην κλίμακα του σύμπαντος κόσμου και συγχρόνως υπερβαίνει όλες αυτές τις έννοιες. Ο Λόγος ενώνει και κυβερνά τα πάντα μεταβαλλόμενος στις δικές τους ιδιότητες, ως το «ἐν γίγνεσθαι Εἶναι της Ολότητας», σύμφωνα με τον Κώστα Αξελό. Βασικά, ο Λόγος συσχετίζει τα αντίθετα. Μία είναι η οδός του Λόγου είτε την ανηφορίζεις είτε την κατηφορίζεις («ὁδὸς ἄνω κάτω μία καὶ ὠυτή», Περὶ Φύσεως θ΄). Μέσω του Λόγου, η αντίθεση γεννά τα πάντα κι έτσι εκφράζει την αναγκαιότητα της εναλλαγής και τον τρόπο της εν Λόγω ενότητάς τους ή αλλιώς, με λόγια του Ηρακλείτου, «πόλεμος πάντων μὲν πατήρ ἐστι, πάντων δὲ βασιλεύς, καὶ τοὺς μὲν θεοὺς ἔδειξε τοὺς δὲ ἀνθρώπους, τοὺς μὲν δούλους ἐποίησε τοὺς δὲ ἐλευθέρους» (Περὶ Φύσεως, η΄). Τίποτε δεν μπορεί να έχει ύπαρξη και νόημα χωρίς το διαλεκτικά αντίθετό του. Ουδείς εκτιμά την ελευθερία αν δεν γνωρίσει την δουλεία, ούτε την υγεία αν δεν αρρωστήσει, ούτε την πλησμονή αν δεν πεινάσει, ούτε την ανάπαυση αν δεν κουρασθεί, ούτε την ειρήνη αν δεν ζήσει πόλεμο. Ο Λόγος εισχωρεί σε όλα αυτά, τα συνέχει και τα νοηματοδοτεί, πραγματώνοντας την αρμονία του κόσμου. Κοντολογίς, σε μια πιο ελεύθερη απόδοση, ο Λόγος εκφράζει τους νόμους της φύσεως και καθιστά τον κόσμο λογικό. Τα όντα του κόσμου ρέουν όπως το νερό και μεταβάλλονται, κινούνται και συγκρούονται διαρκώς, καθόσον δεν δύνασαι να διέλθεις δυο φορές από τον ίδιο ποταμό («τὰ πάντα ῥεῖ»), αλλά ο Λόγος διατηρεί τον κόσμο αρμονικό. Πρόκειται για μία αρμονία αφανή στους περισσότερους, την οποία ο «σκοτεινός φιλόσοφος» την ακροάσθηκε προσωπικά, εν είδει ψυχικού βιώματος, καθώς ο Λόγος, η αλήθεια του Εἶναι, ούτε λέγεται ούτε κρύβεται αλλά αποκαλύπτεται μέσα από σημεία. Κι εφόσον η θεοειδής ψυχή του ανθρώπου αποτελεί πεδίο συναντήσεως με τα σημεία του Λόγου, πρέπει να γνωρίζει τα μέτρα της και να μένει καθαρή από την Ὕβριν, ήγουν από την ιδέα ότι ο εαυτός δύναται να υπερβεί τον Λόγο. Σε αυτό ακριβώς το σημείο ερείδεται η κεφαλαιώδης διαφορά του Ηρακλείτου από τους διανοούμενους θαυμαστές του στην δυτική νεωτερικότητα. «Ὕβριν χρὴ σβεννύναι μᾶλλον ἢ πυρκαϊήν» (ό.π., ιγ΄).  

1922: Ο ακρωτηριασμός της Μεγάλης Ιδέας

Τὸ ἐπάρατον ἔτος 1922, ὁ Ἑλληνισμός ὑπέστη ἕναν ὀλέθριο ἀκρωτηριασμό, ἀνάλογο τοῦ 1071 καὶ τοῦ 1453. Τὸ εὐγενέστερο ὄνειρο τῶν Ἑλλήνων αἴφνης κατέστη ἐφιάλτης, ποὺ ἐξακολουθεῖ νὰ στοιχειώνει σχεδόν παραληρητικὰ τὸ συλλογικὸ φαντασιακό των. Ἐντὸς ὀλίγων μηνῶν, ἡ Μεγάλη Ἰδέα, ὁ ἀχαλίνωτος πόθος γιὰ τὴν παλινόρθωση τοῦ Ῥωμαίικου στὶς ἱστορικές του διαστάσεις, ἐπεσκιάσθη ἀπὸ τὸν θρῆνο μίας γενοκτονίας, ἀπὸ τὴν δραματικὴ συρρίκνωση καὶ συμπύκνωση τοῦ ἑλληνικοῦ κόσμου. Ἀτυχῶς, ὅμως, δὲν ἀπηλλάγημεν εἰσέτι ἀπὸ τὴν νοσηρὰ σκιὰ καὶ ἡ ἀπαλλαγὴ θὰ στοιχίσει κάτι περισσότερο ἀπὸ μοιρολόγια.

Η έννοια του έθνους και η ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού

Aπό το βιβλίο "ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ: Ιστορία, Ταυτότητα, Πολιτισμός" του Ιωάννη Σαρρή, που κυκλοφόρησε τον Ιούνιο του 2022 από τις Εκδόσεις Ζήτρος (2ο μέρος κεφαλαίου ΙΒ΄, σελ.277-298).

Στην αρχαία Ελλάδα, η λέξη «ἔθνος» σήμαινε γενικώς το σύνολο, την ομάδα, και είχε πολλές εφαρμογές στον καθημερινό λόγο. Γλωσσολογικά, ανάγεται στο έτυμον «εθ-», εκ του οποίου προέρχονται επίσης οι λέξεις ἔθος και έθιμο [1801], που περιγράφουν εκφάνσεις της κοινής παραδόσεως μίας συλλογικότητος. Στην Ιλιάδα του Ομήρου μπορούμε να διαπιστώσουμε την απόδοση του όρου σε διάφορα σύνολα: «ἔθνος ἑταίρων», «ἔθνος πεζῶν», «ἔθνος Ἀχαιῶν», «ἔθνος ὀρνίθων» κ.τ.λ.

Οι μεταγενέστεροι κλασικοί συγγραφείς συνέδεσαν την λέξη «ἔθνος» με την έννοια του λαού. Ο Ηρόδοτος ομιλεί για το «Μηδικὸν ἔθνος» (Ἱστορίαι 1.101.1), ενώ ο Πλάτων για «ἔθνη βάρβαρα» (Κριτίας 109α). Εν τούτοις, ενίοτε γινόταν διάκριση μεταξύ των διαφορετικών ἐθνῶν των Ἑλλήνων. Ο Πλάτων αναφέρεται εις «τὸ Θετταλῶν τ’ αὖ πενεστικὸν ἔθνος» (Νόμοι 6.776). Ο Ξενοφών γράφει ότι οι Έλληνες μισθοφόροι του Κύρου οργανώνοντο και έστηναν γιορτές ανά «ἔθνη»-φυλές: «ἐν δὲ ταύταις πρῶτον μὲν τοῖς θεοῖς ἔθυσαν, καὶ πομπὰς ἐποίησαν κατὰ ἔθνος ἕκαστοι τῶν Ἑλλήνων καὶ ἀγῶνας γυμνικούς.» (Κύρου Ἀνάβασις 5.5.5) [1802]. Ο δε Θουκυδίδης (Ἱστορίαι 1.3.2) αναφέρει ότι διάφορα «ἔθνη» (εδώ υπό την έννοια των φύλων/ πληθυσμών κοινής καταγωγής), και κυρίως οι Πελασγοί, έδιναν το όνομά τους στα μέρη όπου κατοικούσαν και πως η λέξη «Ἕλληνες» χρησιμοποιήθηκε ως αυτοπροσδιορισμός πρώτα από τους υιούς του -μυθικού υιού του Δευκαλίωνος- Έλληνος, ύστερα από τους κατοίκους γειτονικών πόλεων που τους καλούσαν σε βοήθεια και τελικά από τους κατοίκους ολόκληρης της χώρας, δηλαδή της γεωγραφικής εκτάσεως που απεκλήθη Ἑλλάς: «δοκεῖ δέ μοι, οὐδὲ τοὔνομα τοῦτο ξύμπασά πω εἶχεν, ἀλλὰ τὰ μὲν πρὸ Ἕλληνος τοῦ Δευκαλίωνος καὶ πάνυ οὐδὲ εἶναι ἡ ἐπίκλησις αὕτη, κατὰ ἔθνη δὲ ἄλλα τε καὶ τὸ Πελασγικὸν ἐπὶ πλεῖστον ἀφ᾽ ἑαυτῶν τὴν ἐπωνυμίαν παρέχεσθαι, Ἕλληνος δὲ καὶ τῶν παίδων αὐτοῦ ἐν τῇ Φθιώτιδι ἰσχυσάντων, καὶ ἐπαγομένων αὐτοὺς ἐπ᾽ ὠφελίᾳ ἐς τὰς ἄλλας πόλεις, καθ᾽ ἑκάστους μὲν ἤδη τῇ ὁμιλίᾳ μᾶλλον καλεῖσθαι Ἕλληνας, οὐ μέντοι πολλοῦ γε χρόνου καὶ ἅπασιν ἐκνικῆσαι.» [1803]